Home / Bałkany / Albania / Alfabet znanych Albańczyków
albania-flag

Alfabet znanych Albańczyków

Dla przeciętnego Polaka sformułowanie znany Albańczyk może brzmieć niczym oksymoron. Panuje przekonanie, że niewiele osób albańskiego pochodzenia odniosło międzynarodowy sukces. Ciężko bez dłuższego zastanowienia wymienić choćby klika nazwisk reprezentujących Albanię na arenie międzynarodowej. Okazuje się jednak, że duża grupa gwiazd ekranu, pisarzy i twórców ma albańskie korzenie. Istnieją również przedstawiciele Kraju Orłów, którzy nie są powszechnie rozpoznawani, jednak osobom interesującym się Bałkanami nie powinni być obcy. Dlatego poniżej, niczym w dzienniku szkolnym, wyczytać można spis znanych osób, które od dziś Bałkanolubom kojarzyć się będą z Albanią.

Aliçka Ylljet – autor dzieła Kompromis, 13 opowiadań zdecydował o wydaniu swojej pierwszej książki stosunkowo późno – w wieku 45 lat. Ylljet znany jest jako albański prozaik, jednak największe sukcesy odniósł na polu edukacji i dyplomacji. Po studiach (1983-1992) pracował jako nauczyciel przedmiotów ścisłych w małych, górskich miejscowościach równolegle działając w Wydawnictwie Podręczników Szkolnych, gdzie przygotowywał podręczniki z biologii, chemii i matematyki. Pełnił funkcje doradcy prasowego w przedstawicielstwie Komisji Europejskiej w Tiranie oraz ambasadora pełnomocnego i nadzwyczajnego Republiki Albanii we Francji a od 2008 roku jest ambasadorem Albanii przy UNESCO. Na podstawie jednego z opowiadań Aliçki powstał film Hasła (Parullat), który otrzymał w 2001 roku Nagrodę Młodych na Festiwalu Filmowym w Cannes.

B. Gjon Buzuku, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani i Pjetër Budi to historyczni ojcowie literatury albańskiej. Dzięki nim kultura Albanii znacząco się rozwinęła, jednak trudno ich uznać za najbardziej znane osoby pochodzenia albańskiego, których nazwiska w dzienniku szkolnym widniałyby pod literą B. Godnym przedstawicielem albańskiej mniejszości w Stanach Zjednoczonych jest aktor James Belushi, który co prawda urodził się w USA, jednak jego rodzice to para albańskich emigrantów, którzy poznali się w Ameryce. Podobna historia dotyczy pochodzenia aktorki Sandry Bullock – jej ojciec jest Albańczykiem, a Sandra często mówi o swoim egzotycznym pochodzeniu.

Cilmi Gabriella – cała Polska w wakacje 2007 roku śpiewała hit Sweet about me, a wykonująca utwór piosenkarka odebrała Bursztynowego Słowika 46. edycji konkursu Sopot Festival. Gabriella przyjechała do Polski reprezentować na koncercie Sopot Festival Australię. Według dostępnych biografii piosenkarka urodziła się w Melbourne, jednak jej rodzice to włoscy emigranci. Okazuje się, że nie do końca tacy włoscy – to Arbaresze/ Arboresze (alb. Arbëreshë), czyli potomkowie Albańczyków, którzy w XV-XVIII w. emigrowali z Albanii do Włoch. Jednym z najbardziej znanych przedstawicieli tej grupy etnicznej był także papież Klemens XI.

Dukagjini Lekë to albański książę walczący przeciwko imperium osmańskiemu wraz ze Skanderbergiem. W 1444 roku przewodniczył Lidze w Lezhy – antyosmańskiemu porozumieniu książąt albańskich. W historii książę zasłynął jednak tworząc Kanun, czyli albańskie prawo zwyczajowe. Lekë Dukagjiniemu przypisuje się autorstwo kodeksu nierzadko przestrzeganego w Albanii do dziś, dotyczącego m.in. zasad karania przestępstw czy troski o honor rodu. Kodeks stworzony w XV wieku, przekazywany był drogą ustną aż do początku XX wieku, kiedy to spisał go ks. Shtjefën Gjeçovi.

Fehmiu Bekim jest pierwszym aktorem pochodzącym z Europy wschodniej, który podczas zimnej wojny dostał rolę w hollywoodzkiej produkcji. Jego rodowód jest skomplikowany: urodzony w Sarajewie, rodzina na stałe mieszkająca na terenie Kosowa, rodzice pochodzący z Albanii. Albańczycy uznają sławę Fahmiu za dumę dla swojego kraju, twierdząc że był jednym z nich. Aktor mówił po albańsku a jego przyjazd do Tirany w 1972 r. uważany jest za początek rozwoju albańskiego filmu dokumentalnego (nakręcenie filmu Bekim Fehmiu në Shqipëri czyli Bekim Fehmiu w Albanii). Na Bałkanach i we Włoszech zasłynął dzięki głównej roli w filmie Skupljaci perla z 1967 roku oraz udziale w licznych filmach z lat 60. i 70. realizowanych przez Franco Rossi i Rajmonda del Balco, w 1970 roku wystąpił w amerykańskiej produkcji The Adventurers.

Gaçe Aurela – wylansowanie przeboju Ja ke nge oraz udział w Festiwalu Eurowizji w 2011 roku, to nie najważniejsze sukcesy tej albańskiej wokalistki. Gaçe pięć razy brała udział w albańskim konkursie piosenki Festivali i Këngës i aż trzykrotnie triumfowała. W 2011 roku zdobyła dwie statuetki Balkan Music Awards, w tym za Piosenkę roku na Bałkanach (utwór Origjinale). To jedna z niewielu bałkańskich wokalistek, która jest rozpoznawana także w USA. W 2004 roku miała zaszczyt zaśpiewać hymn Stanów Zjednoczonych przed Billem Clintonem. Piosenkarkawydała sześć płyt, a jej najnowszy hit nosi tytuł Merrem sonte.

d’Istria Dora, a właściwie Elena Gjika to prawdopodobnie pierwsza albańska feministka. Ta urodzona w 1828 roku w Bukareszcie albańsko-rumuńska pisarka, malarka i folklorystka była zafascynowana kulturą Albanii. W latach 1859-1869 pisała o kwestii kobiecej w imperium osmańskim domagając się emancypacji. Ze względu na jej dzieła (Kobiety Orientu, Albańscy pisarze południowych Włoch, Dora d’Istria – Albańczycy, Albańczycy w Rumunii) zaliczana jest do klasyków literatury albańskiej. Była pierwszą pisarką, która zdobyła szczyt Mont Blanc (1860 rok).

Kadare Ismail to niejedyny pisarz albański, którego nazwisko rozpoczyna się na literę K. Mimo iż jest najbardziej utytułowany i od dłuższego czasu mówi się nawet o tym, że jest realnym kandydatem do literackiej nagrody Nobla, godne polecenia są także przetłumaczone na język polski dzieła Gazmenda Kapllani (Krótki podręcznik przekraczania granic) oraz Fatosa Kongoli (Psia skóra).

Mula Inva to uznana albańska śpiewaczka operowa (głos: sopran liryczny). Ukończyła studia wokalne w Tiranie, zadebiutowała wygrywając konkurs Këngëtarja Shqiptare w 1987 roku. Na początku lat dziewięćdziesiątych, po triumfach na festiwalach wokalnych w Barcelonie i Paryżu, dostała zaproszenie na występ we francuskiej operze Medee Cherubiniego. Jej głos pojawił się także w filmie Piąty element Luca Bessona a od 2001 roku regularnie występuje na deskach mediolańskiej La Scali.

Nishani Bujar jest obecnie najważniejszym człowiekiem albańskiej polityki, czyli Prezydentem Republiki Albanii. Wcześniej piastował urzędy Ministra Sprawiedliwości oraz Ministra Spraw Wewnętrznych. Swoją działalność polityczną rozpoczął jako członek Demokratycznej Partii Albanii, obecnie jednak nie deklaruje przynależności do żadnej partii. Szefem rządu, czyli Premierem Albanii jest zaś Edi Rama, będący także przewodniczącym Socjalistycznej Partii Albanii. Rama rozpoczął swoją karierę jako artysta i malarz (wystawy jego dzieł odbywały się w Janos Gallery w Nowym Jorku, Place de Mediateque we Francji, w Palais Jalta we Frankfurcie, oraz w Berlinie, São Paulo i Tiranie).

Peçi Eno – albański tancerz baletowy, solista w balecie Opery Wiedeńskiej, w 2008 roku mianowany Honorowym Ambasadorem Republiki Albanii. Urodził się w Tiranie, tam też ukończył Akademię Baletu. Gościnne występy odbywał w Kazachstanie, Włoszech, Rosji, Grecji, Hiszpanii i Stanach Zjednoczonych. Wśród głównych ról, które wytańczył, wymienić można m.in. rolę Ivana Cavallari w Impresjach Czajkowskiego, Dona José w balecie Carmen Davide Bombanasa czy Drosselmeyera w Dziadku do Orzechów Gyula Harangozósa.

Shaqiri Xherdan – piłkarz grający w barwach Szwajcarii, mający albańskie pochodzenie. Urodzony na terenie Kosowa, syn dwójki Albańczyków, którzy wyemigrowali do Szwajcarii. Obecnie zawodnik FC Bayern Monachium (kontrakt do 2016 roku), zdobywca aż trzech bramek na tegorocznych Mistrzostwach Świata w Brazylii. Jest pięćdziesiątym piłkarzem w historii, który zdobył hat-tricka podczas mundialu.

Vorpsi Ornela rozpoznawana jest w naszym kraju za sprawą dwóch książek, które zostały przetłumaczone na język polski i wydane przez wydawnictwo Czarne: Kraj, gdzie nigdy się nie umiera i Ręka, której nie kąsasz. Ornela Vorpsi to nie tylko pisarka, ale także malarka i fotografik. Rozpoczęła studia w Instytucie Sztuk w Tiranie, które po ucieczce z Albanii w 1991, ukończyła na Accademia de Bella Arti di Brera. Wydała osiem powieści, które pisała w języku włoskim i francuskim. Jest także autorką albumów z grafiką i fotografiami. Największym sukcesem cieszył się album Nothing obvious wydany w 2001 w Zurychu. To zbiór aktów, które tworzą erotyczny autoportret autorki. Wystawy jej prac odbywały się m.in. we Włoszech, Austrii, Francji, Czarnogórze, Belgii oraz Albanii.

Zela Vaçe, czyli matka albańskiej muzyki popularnej. Była piosenkarką, aktorką oraz bez wątpienia jedną z najbardziej rozpoznawalnych osobowości medialnych w okresie rządów Envera Hoxhy. W 1962 roku wygrała pierwszą, historyczną edycję najważniejszego albańskiego festiwalu muzycznego Festivali i Këngës. 2009 rok okrzyknięty został przez albańskie ministerstwo kultury rokiem Vaçe Zeli. Podczas rządów Hoxhy otrzymała nagrody Zasłużonego Artysty oraz Artysty Ludu, zaś prezydent Alfred Moisiu przyznał jej order Zasłużony dla Narodu. Jej najbardziej znane przeboje to m.in. Valsi i lumterisë, Esperanza, Djaloshi dhe shiu i Malli për Mëmëdhenë.

Na liście nie bez powodu zabrakło historycznych albańskich bohaterów: Skanderberga, króla Ahmeda Zogu i Envera Hoxhy. Stwierdzenie, iż cała historia Albanii, skupiona jest wokół tych trzech osób, nie jest pozbawione podstaw. Jednak Skanderberg, król Zogu i towarzysz Hoxha to Albańczycy powszechnie znani, a jednocześnie osoby, których biografii nie można skrócić do kilku zdań. Dla obecnej albańskiej popkultury równie ważną osobą jest także pisarka Elvira Dones, która w swoich dziełach łącząc motywy historyczne z opisami życia emigrantek i współczesnych albańskich kobiet, przybliżyła czytelnikom w całej Europie tradycję zaprzysiężonych dziewic Kanunu.

Albania to nie tylko bunkry i Kanun. To ciekawa literatura oraz kraj, z którego wyemigrowała ogromna grupa młodych osób, pracujących dziś na dobre imię swojej ojczyzny.

About Anna Krause

Studentka filologii bałkańskiej UMK w Toruniu. Pomiędzy nauką serbskich słówek i albańskiej gramatyki czytuje serbskie blogi. Interesuje się popkulturą krajów byłej Jugosławii.
KOMENTARZE