Home / Baklava / Bałkańskie mniejszości etniczne: Pomacy
pomacy

Bałkańskie mniejszości etniczne: Pomacy

Pomacy to grupa etniczna zamieszkująca głównie Rodopy, pasmo górskie w południowo-zachodniej Bułgarii, a także Turcję (gdzie, wg danych serwisu ethnologue.com może ich mieszkać nawet około 300 tysięcy, głównie we Wschodniej Tracji1), Grecję, Macedonię (gdzie nazywa się ich Torbeszami), Albanię i Kosowo. W artykule skupię się jedynie na grupie zamieszkującej Bułgarię. Łącznie ich liczbę szacuje się na około pół miliona, z czego w Bułgarii, na podstawie spisu powszechnego z 2011 roku, żyje około 67 tysięcy ludzi deklarujących się jako Pomacy. Główny obszar ich zamieszkania stanowią obwody Smolan, Kyrdżali, Pazardżik oraz Błagojewgrad. Ich kulturą, zwłaszcza religijnością oraz stosunkami z chrześcijańskimi sąsiadami, zajmuje się Magdalena Lubańska, antropolog religii z Uniwersytetu Warszawskiego, która przeprowadzała w Rodopach badania terenowe w latach 2005-2010. Na jej pracy, Synkretyzm a podziały religijne w bułgarskich Rodopach, w dużej mierze opieram ten artykuł. Kim zatem są Pomacy, ta – dosyć znaczna na niektórych terenach – mniejszość?

Głównym wyznacznikiem pomackiej tożsamości jest religia – są oni muzułmanami, wyznającymi islam sunnicki. Pomacy zwykle deklarują się w pierwszej kolejności na podstawie swojej przynależności religijnej – jako muzułmanie, a dopiero w drugiej kolejności jako Bułgarzy, Macedończycy itd. W związku z tym na ich określenie stosowano, a niekiedy stosuje się także do dziś zamiennie terminy takie jak Bułgaromahometanie, Bułgaromohamedanie i Bułgarzy-muzułmanie. Pamiętać należy, że nazwa Pomacy jest egzoetnonimem, co znaczy, że nadana została danej grupie przez członków innych społeczności. W tym konkretnym wypadku przyjęła się ona, mimo że jej znaczenie ma raczej wydźwięk pejoratywny i nie jest zbyt dobrze odbierana wśród samych zainteresowanych. Istnieje kilka teorii na temat jej genezy, wszystkie z nich nawiązują do przyjęcia islamu. Wywodzić ma się ona więc m.in. od określeń takich jak: pomyczeni – męczeni, torturowani; pomamili se, pomawali se – dali się oszukać, czy pomaci – „pomagacze” (armii osmańskiej)2. Dodatkowo termin ten może nabierać negatywnych konotacji w Grecji, gdyż przywodzi na myśl skojarzenie ze starogreckim pomax, czyli pijakiem3.

Etnogeneza Pomaków wydaje się być dosyć jasna. Istnieją co prawda jej alternatywne wersje, jak choćby przypuszczenia, że przez obecność Polaków w Macedonii i Tracji po wojnie z Turcją, Pomacy mieliby wywodzić się właśnie od nich4. Inne koncepcje dotyczące ich pochodzenia wskazują na turecko-perskie lub też trackie pochodzenie. Wedle kolejnej wersji – jednej z cieszących się największą popularnością wśród Pomaków – mają być oni wysłannikami proroka Mahometa, którzy przybyli na tereny Półwyspu Bałkańskiego jeszcze zanim pojawić się tam mieli Słowianie czy Turcy5. Wersje te sytuują się jednak jedynie na marginesie dyskursu naukowego. Kwestią raczej nie podlegającą obecnie dyskusji jest fakt, że Pomacy to na Bałkanach ludność autochtoniczna – są Słowianami, którzy w pewnym momencie historii dokonali konwersji na islam.

Zagadnieniem spornym może być jedynie to, czy do owych konwersji dochodziło dobrowolnie, czy też pod przymusem. Należy je wiązać oczywiście z bałkańską działalnością Imperium Osmańskiego i nieco zagłębić się w tym momencie w historię Bułgarii. Panowanie Turków na tym obszarze rozpoczyna się pod koniec XIV w. – w 1396 roku sułtan zdobył ziemie carstwa widyńskiego, co stanowiło ostateczny etap podboju6. Od tamtej pory sułtanat sukcesywnie podporządkowuje sobie ludność przez wprowadzanie własnych przepisów i administracji. Jeśli chodzi o zmianę wiary, większość badaczy skłania się raczej ku wersji, że Bułgarzy przyjmowali islam z własnej woli – początkowo przede wszystkim ze względów czysto pragmatycznych. Konwersja dawała bowiem możliwość awansu społecznego czy zniesienia obowiązującego podatku dla innowierców, tzw. dżizji. Sami Pomacy także zdają się nie wiązać swoich konwersji z narzucaniem obcych wartości, o czym świadczyć może chociażby wspomniana już teoria o wywodzeniu ich od wysłanników proroka. Konwersje dokonywać się miały od XVI, a według niektórych badaczy pierwsze pojedyncze przypadki miały miejsce nawet jeszcze w drugiej połowie XV wieku. W osmańskich rejestrach podatkowych z 1464 roku znaleźć można było informację, że w miejscowości Newrokop (dzisiejsze Goce Dełczew) mieszkało dwunastu konwertytów, a w kolejnych dziewiętnastu okolicznych wioskach przebywać miały czterdzieści dwie osoby nawrócone na islam. Według jednej z hipotez, wiązać się to mogło z działalnością półkoczowniczego pasterskiego plemienia Joruków (zwanych również Jurukami), ponieważ przypadki konwersji obserwowane były na szlakach, po których się przemieszczali. O masowych przejściach na islam można mówić od XVI wieku. W tej samej miejscowości Newrokop w drugiej połowie XVI wieku większość mieszkańców stanowią już muzułmanie, powiększa się także ich liczba wśród ludności wiejskiej. Proces konwersji kończy się w początkach XVIII wieku, kiedy to wskaźnik ludności muzułmańskiej w Rodopach wynosi około 80% – mniej więcej taki też pozostaje do dziś7.

Sytuacja Pomaków zmienia się diametralnie po wyzwoleniu Bułgarii oraz odzyskaniu Rodopów. Kluczową datą jest tu rok 1912, w którym to rząd cara Ferdynanda wraz z Bułgarską Cerkwią Prawosławną wprowadzają w życie plan chrystianizacji. Miała ona polegać oczywiście na powrocie do religii chrześcijańskiej, a także zmianie imion – akcją tą objęto około 200 tysięcy osób. Jednak już rok później, na mocy porozumienia pomiędzy Bułgarią a Turcją, Pomacy mogli znów cieszyć się swobodą wyznania. Nowy rząd zagwarantował im także możliwość posługiwania się imionami muzułmańskimi. W latach 40. padli oni z kolei ofiarą politycznej propagandy, która przedstawiała ich jako grupę, która zapomniała o swoich bułgarskich korzeniach. Postrzegano ich jako ofiary islamizacji, ludzi, którym koniecznie należało przywrócić bułgarskiego ducha narodowego i przypomnieć o ich prawdziwych korzeniach. Akcję tę wcielać w życie mieli muzułmanie, którzy już owego narodowego ducha odzyskali. Działania te skutkowały ponownymi zmianami w dozwolonym ubiorze i imionach8.

Kolejne zmiany nastały wraz z rządami komunistów. Już w 1945 roku Pomacy mogli znów wrócić do muzułmańskich imion. Jednak w 1953 roku wprowadzono znaczące zmiany w dowodach tożsamości – zapis Bułgaromohamedanin zastąpiony został nazwą Bułgar. Od końca lat 50. ma ponownie miejsce kampania tzw. odferedżowania (feredż to tradycyjny strój noszony przez muzułmanki na Bałkanach), mająca na celu po raz kolejny zakazanie Pomakom noszenia ich tradycyjnych ubiorów. Znacznie ingerowano także w życie religijne społeczności – wprowadzone zakazy dotyczyły m.in. tradycyjnego w kulturach islamu obrzezania mężczyzn czy kurbanu – krwawej rytualnej ofiary ze zwierzęcia z okazji niektórych muzułmańskich świąt. Na przestrzeni kolejnych dziesięcioleci wprowadzano w życie jeszcze kilkukrotnie akcję zmieniania imion. Spotykały się one niejednokrotnie z oporem samych Pomaków, nierzadko przeradzającym się w zamieszki z ofiarami śmiertelnymi, aresztowania czy internowanie. Kampanii zmiany imion często towarzyszył osobliwy, odprawiany publicznie rytuał zwany syborem. Jedną z jego części, poza artystyczną i oficjalną wypełnioną wystąpieniami działaczy i polityków, była ceremonia grupowej zmiany imion i wręczenia nowych oficjalnych dokumentów. Kobietom dodatkowo zdejmowano feredże , co symbolizować miało zarówno odejście od islamu, jak i wyzwolenie się spod władzy patriarchalnej9. Od lat 90. możemy mówić o pewnej stabilizacji, jeśli chodzi o sytuację Pomaków w Bułgarii. Mają oni pełną swobodę wyznania, mogą także używać oficjalnie swoich muzułmańskich imion. Część z nich jednak dobrowolnie decyduje się na używanie imion chrześcijańskich, motywując to czysto praktycznymi względami, jak chociażby możliwością zarobkowej emigracji10.

Interesującym elementem kultury Pomaków jest język, jakim się posługują. Ich mowa znacznie odbiega od literackiego czy choćby potocznego użycia języka przez Bułgarów, używają oni języka bułgarskiego w bardzo archaicznej formie. Niektórzy slawiści (m.in. autor monografii o Pomakach, S. Rajczewski), zdają się skłaniać ku tezie, iż język, którym posługują się Pomacy może być najbardziej zbliżony do tego, którym posługiwali się święci Cyryl i Metody oraz ich uczniowie. W związku z tym pojawia się również teoria, jakoby Cyryl i Metody mieli być Bułgarami11.

Czystość językowa Pomaków, której dowodzić miałoby używanie owej archaicznej formy języka, świadczyć miałaby także o ich czystej krwi. Warto zatrzymać się nieco dłużej przy tym wątku, gdyż objaśnia on, na jak różne sposoby Pomacy byli postrzegani, głównie przez chrześcijańskich Bułgarów. Z jednej strony ich wizerunek kreowała, zwłaszcza już w XX wieku, propaganda polityczna, przedstawiająca ich jako zdrajców, którzy wyrzekli się swojej pierwotnej tożsamości i wiary w celu przetrwania i osiągnięcia jak największych korzyści. Stosowała w tym celu akcje i kampanie, o których była mowa już wcześniej. Z drugiej zaś strony pojawia się koncepcja, według której to właśnie Pomacy są najczystszej krwi Bułgarami. Wiązać się to ma z przypuszczeniami, iż przyjęcie islamu wybrano jako tzw. mniejsze zło i ochronę przed zmieszaniem krwi z turecką. Turcy dopuszczać się mieli bowiem gwałtów na kobietach chrześcijańskich, więc przyjęcie ich wiary automatycznie stanowiło pewnego rodzaju ochronę przed napaściami.

Początkowo wspomniane zostało, iż Pomacy wyznają islam sunnicki. Doprecyzować jednak w tym miejscu należy, na czym tak naprawdę opiera się ich sposób rozumienia wyznawanej religii. Wydaje się, iż jest to połączenie dwóch nurtów – islamu salafickiego oraz islamu adatowego12.

Islam salaficki (salaf – przeszłe, minione) opiera się w dużej mierze na muzułmańskiej tradycji wykształconej przez Koran i sunnę w VII wieku, neguje on wszelkie późniejsze przekształcenia i zmiany w przepisach. Jest to nurt konserwatywny, cechuje się dużą niechęcią choćby do kultury zachodniej, głosząc jej zepsucie oraz, że stanowi ona zagrożenie dla moralności muzułmanów. Do Pomaków islam salaficki trafia głównie za pośrednictwem działalności kształconych w krajach arabskich w duchu konserwatywnym hodżów13. Swoich zwolenników znajdują oni głównie wśród ludzi młodych, gotowych do zerwania z islamem adatowym, który – wedle nauk hodżów – nie ma zbyt wiele wspólnego z tzw. czystym islamem, do powrotu którego muzułmanie według nich powinni dążyć.

Islam adatowy (adat – tradycja, zwyczaj) jest raczej formą ludową religijności. Bardziej niż spójny system dogmatów i prawd oznacza on po prostu pewien styl życia czy też zespół cech, które charakteryzować mają każdego pobożnego muzułmanina. Będą więc to m.in. czystość, hojność, gościnność – nie stanowi to pod tym względem opozycji wobec salafitów, którzy także starają się postępować według takich zasad. Islam adatowy opiera się, także wśród społeczności Pomaków, na wszelkich rodzajach opowieści i narracji o charakterze religijnym za pośrednictwem transmisji ustnej. Bardzo dużą rolę, zdecydowanie większą niż w islamie salafickim, odgrywa symbolika religijna, spełniająca rolę przede wszystkim objaśniającą oraz moralizatorską. Islam salaficki neguje wiele praktyk stale obecnych w islamie adatowym, a więc nawiązywanie do zwyczajów, które genezę swoją mają jeszcze w czasach przed islamem, a także łączenie zwyczajów islamskich z chrześcijańskimi, czego kilka przykładów pochodzących wprost z zachodnich Rodopów warto odnotować. Dosyć interesującym oraz powtarzającym się zwyczajem, wpisującym się w tę praktykę islamu adatowego, jest sposób, w jaki dowiadywać się należy, u kogo szukać uzdrowienia. Nakazywał on włożenie do filiżanki po kawie trzech igieł – filiżanka koniecznie musiała stać przez noc na oknie, w świetle księżyca. Do każdej z nich przywiązywano nitkę w innym kolorze. Następnego dnia należało sprawdzić, która z igieł zardzewiała. Określony kolor nitki wskazywał, do kogo należy zwrócić się o pomoc – popa, hodży czy lekarza14.

Co ciekawe, muzułmanie pielęgnowali także zwyczaje związane z dniem św. Jerzego, tzw. Gergiowden, obchodzonym 6 maja, będącym symbolicznym rozpoczęciem pory letniej. Składa się wtedy głównie kurban ze zwierzęcia dla świętego w intencji zachowania dobrego zdrowia. Jak się wydaje, właściwie wszelkie rytuały związane z tym świętem koncentrowały się wokół zdrowia. Znany, a także dosyć powszechny do dziś, jest zwyczaj przesypiania nocy w cerkwi pod wezwaniem świętego Jerzego w Chadżidimowie. W związku z tym wierzono w uzdrowienie z licznych chorób i schorzeń. Zwyczajem rozpowszechnionym dawniej, przede wszystkim wśród dzieci, było bieganie i turlanie się po łąkach o świcie tego dnia – również dla zdrowia. Dodatkowo zwyczaj nakazywał zbieranie geranium – wynika to z podobieństwa językowego. W języku bułgarskim nazwa tej rośliny to zdrawec, zaś zdrowie to zdrawe15. Stąd też prawdopodobnie nakaz zbierania tej rośliny akurat w dzień św. Jerzego. Z drugiej strony, to nazwa rośliny mającej od dawna zastosowanie także w tradycyjnej medycynie, mogła wziąć swoją nazwę od określenia zdrowia.

Dziewczęta z okazji tego święta spotykały się na wspólnych wróżbach. Były to typowe wróżby matrymonialne. Uczestniczki wrzucały do uprzednio przygotowanego garnka przedmioty dla siebie charakterystyczne (np. biżuterię), następnie jednej z nich zasłaniano oczy, aby wyciągnęła z niego jedną rzecz. Tej z dziewcząt, której przedmiot zostawał wylosowany, przepowiadano przykładowo, że wyjdzie za mąż w danym roku16. ­Szczególne obchody dnia św. Jerzego nie są jednak, jak mogłoby się wydawać, przejawem religijnego synkretyzmu bułgarskich muzułmanów – często zdarza się, że w ogóle nie utożsamiają święta z jego chrześcijańskim patronem. Jest to jednak data uznawana za początek lata, dawniej także za inaugurację sezonu pasterskiego – może być ona zatem uznawana za symboliczną granicę pomiędzy dwoma okresami, która w wielu kulturach przepełniona bywa praktykami o charakterze magicznym17.

Dzisiejsi Pomacy, w niektórych regionach stanowiący większość, mogą liczyć na swobodę i pełnię praw. W wielu przypadkach mają swoich reprezentantów na szczeblach władz lokalnych. Nie pojawiają się doniesienia na temat konfliktów na linii muzułmanie-chrześcijanie. Pomacy stanowią przede wszystkim grupę odróżniającą się pod względem religijnym od większości zamieszkiwanych przez siebie krajów i właśnie przede wszystkim na tej podstawie określają swoją tożsamość. Są jednak społecznością, która stara się w miarę możliwości kultywować swoje tradycje, mimo wielu lat prześladowań, mających na celu ograniczenie ich swobody.

1 http://www.ethnologue.com/country/TR/languages (dostęp: 25.01.2014)

2 Magdalena Lubańska, Synkretyzm a podziały religijne w bułgarskich Rodopach, Warszawa 2012, s. 27.

3 http://www.greekhelsinki.gr/english/reports/pomaks.html (dostęp: 2.03.2014)

4 Magdalena Lubańska, op. cit., s. 27.

5 Ibidem, s. 28.

6 T. Wasilewski, Historia Bułgarii, Wrocław 1988, s. 119.

7 M. Lubańska, op.cit., s. 30.

8 Ibidem, s. 31.

9 Ibidem, s. 33.

10 Ibidem.

11 Ibidem, s. 27.

12 Obydwoma terminami posługuję się za Magdaleną Lubańską.

13 Hodża to określenie stosowane wobec uczonych, nauczycieli, znawców Koranu i prawa islamskiego.

14 M. Lubańska, op. cit., s. 134.

15 Ibidem, s. 130-131.

16 Ibidem, s. 131.

17 Ibidem, s. 130.

About Joanna Lewińska

Kilka lat temu rzuciła wszystko, by zostać etnologiem. Dziś jest absolwentką tego kierunku na Uniwersytecie Wrocławskim. Ma niebezpieczną obsesję na punkcie wszystkiego, co bałkańskie - od kuchni, przez film i muzykę, aż po podróże. Szczególnie mocno uzależniona od kultury serbskiej.
KOMENTARZE