Home / Baklava / Portrety / Ivo Brešan – historia i polityka
Ivo Bresan

Ivo Brešan – historia i polityka

Kim jest Ivo Brešan? Pierwsza odpowiedź nasuwa się niemal od razu: autorem Przedstawienia „Hamleta” we wsi Głucha Dolna[1], którego premiera w 1971 roku stała się przełomowym wydarzeniem chorwackiej powojennej dramaturgii. Racja. Jednak ten entuzjastycznie przyjęty przez publiczność i krytykę debiut to tylko znakomita uwertura do różnorodnej, erudycyjnej twórczości, w której centrum zainteresowania znajduje się jednostka postawiona wobec mechanizmów historii i polityki.

Urodzony w Vodicach autor od początku swej pisarskiej kariery pracował na etykietę pisarza politycznie zaangażowanego. Sześć lat czekało pierwsze dzieło Brešana na inscenizację  w zagrzebskim teatrze ITD. Premiera Przedstawienia „Hamleta” we wsi Głucha Dolna doszła do skutku dopiero w czasie politycznej odwilży w Jugosławii, czyli tzw. chorwackiej wiosny, która była krótką chwilą otwarcia na Zachód i owoce kulturalno-politycznej rewolucji ’68 roku. Spektakl okazał się olbrzymim sukcesem. Teatralnych bywalców Brešan ujął swoją groteskową, intertekstualną grą z tradycją literacką oraz innowacyjnym jak na ówczesne realia modelem sztuki, czerpiącym inspirację z teatru absurdu Becketta oraz filozoficznych dramatów Sartre’a i Camusa.

Wielki rozgłos, jaki zyskało przedstawienie, wynikał jednak przede wszystkim ze zrozumiałych dla każdego odniesień i aluzji do szarej, komunistycznej rzeczywistości. Paralela między duńskim dworem z tragedii Szekspira i prymitywną społecznością Głuchej Dolnej, zestawienie języka wielkiej literatury z niewyszukanym dialektem prowincji oraz sloganami propagandy komunistycznej były mistrzowską satyrą obnażającą mechanizmy zakłamywania rzeczywistości przez władzę[2]. Cenzorzy również dostrzegli i docenili siłę scenicznego przekazu sztuki. Z tego powodu władze państwowe uniemożliwiały bądź opóźniały inscenizacje kolejnych dramatów, co sprawiło, że prapremiery niektórych odbywały się poza Jugosławią[3]. Brešan nie zamierzał jednak ustąpić. Bronił się przed interpretowaniem jego utworów wyłącznie jako politycznie zaangażowanych i preferował odczytywanie ich w kluczu uniwersalnych, ogólnoludzkich treści. Nie ulega jednak wątpliwości, że aż do rozpadu Jugosławii konsekwentnie tworzył swoje – jak je sam nazywał – groteskowe tragedie. ?Pożyczał? intrygi od literackich klasyków, aby poprzez nałożenie swoim bohaterom historycznoliterackich masek, ukrycie świata przedstawionego za gęsto utkaną intertekstualną siecią odwołań i nawiązań komentować aktualną sytuację społeczną  i kondycję współczesnego mu człowieka.

Wraz ze zmianą ustroju państwa po wojnie domowej w Jugosławii Brešan zmienił się  z dramaturga w prozaika. Nadal jednak pozostał twórcą niepokornym, sceptykiem, który krytycznie przygląda się mechanizmom działania władzy i rozmyśla nad losem jednostki wobec historii. Akcja jego powieści z tego okresu[4] toczy się zazwyczaj na terytorium Chorwacji i dotyczy najważniejszych wydarzeń na przestrzeni dziejów jego ojczyzny. Bohaterowie powieści to zwykli obywatele, których można uznać za egzemplifikację współczesnego, postmodernistycznego człowieka doświadczającego poznawczego kryzysu. Nie potrafią utożsamić się z żadną ideologią, religią, prawdą, nie wierzą w ewolucyjny charakter historii, mają poczucie rozpadu podstawowych wartości moralnych i ciągle przekonują się, jak drastyczna różnica istnieje między piękną wizją idealnego świata a jej urzeczywistnieniem. Odczuwają przemożny wpływ losu: historii, polityki czy wielkich jednostek na swoje życie. Niekomfortowo im w społeczno-polityczno-religijnych rolach, które narzuca im otoczenie, dlatego świadomie wybierają życie na marginesie, jako buntownicy, ponowocześni poszukiwacze sensu.

Przełom wieków w Chorwacji to czas nacjonalizmów, wojny domowej, a później euforii związanej z uzyskaniem niepodległości. Brešan nie daje się ponieść emocjom związanym  z tymi wydarzeniami. Na kartach swoich powieści przedstawia historie ludzi, biorących udział  w kluczowych momentach historii. Nie boi się poruszać niepopularnych, kontrowersyjnych  i wstydliwych czy wręcz wypychanych ze zbiorowej świadomości tematów. W kryminale Kockanje sa sudbinom porusza sprawę zbrodni wojennych popełnianych przez Chorwatów,  a w powieści Država Božja 2053 przedstawia futurystyczną wizję reżimu totalitarnego kościoła katolickiego. Niejednokrotnie wykorzystuje popularne gatunki (kryminał, powieść popularnonaukowa, pikarejska, elementy horroru), aby w przystępny sposób przedstawić ważne zagadnienia z dziedziny filozofii czy etyki; sytuacje, konflikty, dylematy, które są niezwykle realne i ponadczasowe. Brešan stara się unikać bezpośrednich ocen moralnych,  a raczej ukazywać złożoność ludzkich motywacji, dążeń, odsłaniać systemowe, instytucjonalne mechanizmy nakręcania spirali przemocy i rozważać ich odpowiedzialność wobec zbiorowości.

Wykorzystując siły nadprzyrodzone i paranormalne wysyła swoich bohaterów w podróż  w czasie, aby pokazać, że na przestrzeni lat wielokrotnie dochodziło do zmiany zbrodniczych ustrojów, skorumpowanych przedstawicieli władzy na Bałkanach, ale niezmienna pozostawała ludzka natura, skłonność do nadużywania władzy, rozprawiania się za jej pomocą ze wszystkimi, którzy myślą inaczej. Stąd przeświadczenia, że historia wcale nie jest nauczycielką życia, a raczej powtarza się ciągle i na nowo. Takie przedstawianie i rozumienie historii było jasnym sygnałem sprzeciwu wobec polityki chorwackiej władzy w latach dziewięćdziesiątych, która nie dążyła do rzetelnego pokazania przeszłości, a starała się jedynie obrócić do góry nogami istniejący w systemie komunistycznym czarno-biały obraz świata.

Konsekwentna i niewzruszona postawa przysporzyła mu wielu wpływowych oponentów, co może być przyczyną tego, że mimo międzynarodowej sławy i uznania, nadal nie został członkiem Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki (HAZU). Jako absolwent filozofii, Brešan  i w tej sprawie zachowuje stoicki spokój i twierdzi, że nie przejmuje się tym, choć – dodaje  z przekąsem – żal mu wysokiej emerytury, na jaką mogą liczyć członkowie instytucji[5]. Tym niemniej, póki co, ciągle może liczyć na przychylne reakcje ze strony krytyki (Nagroda im. Vladimira Nazora za całokształt pracy twórczej, Nagroda im. Ksavera Šandora Gjalskiego za najlepszą powieść 2008 roku[6]), czytelników i widzów. Nie tylko teatralnych. Ivo napisał również scenariusze do reżyserowanych przez jego syna Vinko Brešana komedii Kako je počeo rat na mom otoku i Maršal. Efektem tej współpracy był oczywiście wielki sukces komercyjny i frekwencyjny: oba filmy obejrzało w sumie ponad 400 tysięcy widzów, co jest rekordem w historii chorwackiej kinematografii lat dziewięćdziesiątych[7].

Jakub Gruchalski

[1] Przedstawienie „Hamleta” we wsi Głucha Dolna, przeł. S. Kaszyński [w]: Antologia dramatu jugosłowiańskiego, pod red.
O. Lakićević, Łódź 1988.

[2] Nic dziwnego, że sztuka była chętnie wystawiana i oglądana również w wielu krajach bloku socjalistycznego, również w Polsce. Najbardziej znany jest spektakl z 1985 roku wyreżyserowany przez Olgę Lipińską, zaliczany do „Złotej Setki Teatru Telewizji”.

[3] Dramat Uroczysta kolacja w przedsiębiorstwie pogrzebowym wystawiono po raz pierwszy w Teatrze Nowym w Łodzi w 1979 roku. Prapremiera innego dramatu autora Diabelskie nasienie odbyła się w 1993 roku w lublińskim Teatrze im. Juliusza Osterwy.

[4] Ispovijedi nekarakternog čovjeka, Zagreb 1996; Astaroth, Zagreb 2001; Kockanje sa sudbionom, Zagreb 2002; Tri života Tonija Longina, Zagreb 2005. Niestety żadna nie doczekała się jeszcze polskiego przekładu.

[5] Pytanie pojawia się np. w wywiadach: http://www.mvinfo.hr/izdvojeno-razgovor-opsirnije.php?ppar=221 i http://arhiv.slobodnadalmacija.hr/nedjeljna/20010720/

[6] Katedrala. Zagreb 2007. Książka opowiada o powstawaniu katedry św. Jakuba w Szybeniku.

[7] Zob. np.: http://www.filmski-programi.hr/baza_redatelj.php?id=37 oraz http://www.popcorn.hr/recenzije/view/275/ 26.04.2007, 20:20.

KOMENTARZE