Home / Bałkany / Grecja / Małe i duże problemy Macedonii w 2015 roku
fot: european-times.com
fot: european-times.com

Małe i duże problemy Macedonii w 2015 roku

W połowie stycznia 2016 roku upływa termin, w którym premier Nikola Gruevski, zgodnie z ponadpartyjnym porozumieniem zawartym 15 lipca przy udziale mediatorów UE i USA, powinien podać się do dymisji umożliwiając tym samym przeprowadzenie demokratycznych wyborów parlamentarnych wyznaczonych na kwiecień 2016 roku. Zdaniem komentatorów parta rządząca VMRO-DPMNE[1] zrobi wszystko by utrzymać się u władzy, a zawarte w lipcu porozumienie miało służyć jedynie wyciszeniu narastających niepokojów społecznych. Zachowaniu status quo przez obóz Gruevskiego może sprzyjać narastający kryzys migracyjny, który staje się coraz większym wyzwaniem dla Macedonii, która jak podkreślają władze tego kraju, pozostała zapomniana przez UE w obliczu kryzysu.

Krótka wiosna po długiej zimie

Macedonia od momentu proklamacji niepodległości w 1991 roku zmaga się z szeregiem problemów, począwszy od konfliktu z Grecją o nazwę macedońskiego państwa, co skutecznie uniemożliwia – oficjalnej – byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii udział w strukturach Unii Europejskiej oraz NATO. Blokowanie proeuropejskich dążeń Macedończyków przez Greków doprowadziło w 2008 roku, kiedy to ponownie Grecja zablokowała negocjacje, do wstrzymania demokratycznych reform.[2] Macedonia zaskarżyła Grecję do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, który 2011 roku stwierdził, że zgodnie z umową zawartą między obydwoma państwami w 1995 roku (na mocy tego porozumienia Grecja uznała niepodległość swojego północnego sąsiada pod nazwą Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii), Ateny nie mają prawa blokować procesu negocjacji akcesyjnych Macedonii. Wyrok Trybunału został jednak zignorowany przez Grecję, a sam Trybunał nie posiada instrumentów egzekucji swojego orzeczenia.

Dużym wyzwaniem dla władz w Skopje jest również kwestia mniejszości albańskiej stanowiącej około 25% populacji raptem dwumilionowego kraju. Relacje macedońsko-albańskie miały być uregulowane na mocy porozumienia zawartego w Ochrydzie, kończącego tak zwany konflikt o Tetovo. Na mocy umowy język albański uzyskał status języka urzędowego, a status ludności albańskiej został zrównany ze statusem prawnym Macedończyków. Rządząca VMRO-DPMNE kreuje się na gwaranta jedności państwowej wykorzystując do tego istniejące w społeczeństwie antagonizmy macedońsko-albańskie, szczególnie te związane z narracją o rzekomej chęci odseparowania się zachodnich regionów, w których przeważa ludność albańska. Co więcej, tego rodzaju narracja jest chętnie podtrzymywana przez antyzachodnie i prokremlowskie środowiska, który głoszą teorie o amerykańskim zaangażowaniu w budowanie Wielkiej Albanii, która ma zdestabilizować cały region bałkański. Mimo, że partia rządząca współpracuje w ramach koalicji z DUI[3], która cieszy się dużym poparciem wśród społeczności albańskiej, rząd Gruevskiego prowadzi politykę prowadzącą do segregacji narodowościowej. Jak wynika z raportu amerykańskiego departamentu stanu z 2014 roku, ludność Albańska w Macedonii nadal jest niedostatecznie reprezentowana w strukturach administracyjnych i wojskowych kraju.[4]

Ponadto, od wielu lat organizacje zajmujące się monitorowaniem praw człowieka i obywatela w Macedonii zwracały uwagę na liczne wypaczenia systemu (m.in. ograniczenia wolności mediów, wywieranie nacisków na władze sądowniczą, nadużycia w policji wobec przedstawicieli mniejszości etnicznych).

Skopje 2014

Głośno komentowany i równie często krytykowany projekt “Skopje 2014”, który zakładał gruntowną przebudowę stolicy kraju stał się wyrazem megalomanii mającej dowieść wielkości Macedonii (zwłaszcza w kontekście greckich negacji jej dziedzictwa kulturowego i historycznego) oraz, jak podkreśla opozycja, pretekstem do defraudacji środków publicznych. Koszt rządowej inicjatywy szacowany początkowo na 80 milionów euro ostatecznie przekroczył sumę 500 milionów i radykalnie zmienił przestrzeń architektoniczną Skopje. Warto zaznaczyć, że Macedonia posiada najwyższy wskaźnik bezrobocia w regionie (ok. 30%), a średnia pensja wynosi równowartość 357 euro.

Mimo krytycznego podejścia do projektu “Skopje 2014” należy zauważyć, że realizacja przedsięwzięcia przyczyniła się do wzrostu zatrudnienia, oraz płac dla zatrudnionych w sektorze publicznym. Gospodarka Macedonii zmagająca się z kryzysem ekonomicznym od 2008 roku po raz pierwszy w 2013 zarejestrowała wzrost PKB (3,1%). Zgodnie z prognozami współczynnik ten na mijający rok wyniesie 3,8%.

Problemy koalicyjne

W wyłonionym w kwietniu 2014 roku parlamencie, główna partia opozycyjna SDSM[5] pod przywództwem Zorana Zaeva wraz z albańską DUI, odmówiły objęcia mandatów. Zdaniem opozycji wybory zostały sfałszowane, a poparcie dla rządu Gruevskiego utrzymuje się tylko dzięki kontroli mediów i szeregu strategicznych instytucji państwowych.

Rok 2014 zakończył się w Macedonii strajkami studenckimi przeciw forsowanej przez rząd reformie systemu oświaty. Do przełomu doszło jednak w lutym 2015 roku, kiedy to partia Zorana Zaeva ujawniła szereg nagrań kompromitujących najważniejszych polityków partii rządzącej. Z nagrań wyłaniał się obraz państwa rządzonego przez wąski krąg złożony z Gruevskiego i jego najbliższych współpracowników. Publikacja nagrań wywołała zaostrzenie dyskursu rządu wobec opozycji, który dążył do jej zdyskredytowania zarzucając między innymi powiązania z zachodnimi służbami i działalność wywrotową.

W maju światowe media obiegły informacje o wielotysięcznych protestach opozycji w Skopje. Bezpośrednio przyczyną wyjścia przeciwników rządu Gruevskiego na ulicę była publikacja nagrań, z których wynikało, jakoby Ministerstwo Spraw Wewnętrznych próbowało zatuszować zamordowanie w czerwcu 2011 roku młodego Macedończyka przez funkcjonariusza policji. Protestujący domagali się natychmiastowej dymisji rządu oraz przeprowadzenia demokratycznych wyborów.

Źródło: http://metapolls.net/2014/04/macedonian-fyrom-parliamentary-election-2014/#.Vojv1JPhAfN
Źródło: http://metapolls.net/2014/04/macedonian-fyrom-parliamentary-election-2014/#.Vojv1JPhAfN

Polityka strachu

Gruevski w związku z demonstracjami opozycji zapowiedział, że nie poda się do dymisji, gdyż zaledwie rok wcześniej uzyskał demokratyczny mandat od większości społeczeństwa do sprawowania władzy. Antagonizująca polityka VMRO-DPMNE opierająca się przede wszystkim na wykorzystywaniu wewnętrznych waśni w wieloetnicznym społeczeństwie próbowała posłużyć się ponownie argumentem “zagrożenia ze strony Albańczyków”, aby przywrócić porządek w państwie.

W dniach 9-10 maja w Kumanovie doszło do starć policji z przedstawicielami mniejszości albańskiej, w wyniku których życie straciło 22 osoby (w tym 8 policjantów). Narracja państwowa zaproponowana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych została jednak uznana za niewiarygodną przez 49% społeczeństwa, które wyraźnie wskazywało na powiązania zamachowców z siłami rządzącymi.[6] Zdaniem ministerstwa za zamieszki w Kumanovie odpowiadają Albańczycy, którzy przygotowywali akcje terrorystyczne mające na celu zdestabilizować sytuację w Macedonii. Podkreślano również powiązania zatrzymanych z Armią Wyzwolenia Kosowa.

Akcja w Kumanovie miała być bezpośrednio powiązana z wcześniejszym incydentem, do którego doszło 21 kwietnia w miejscowości Gosince. Wówczas kilkunastu ludzi mających mieć powiązania z Armią Wyzwolenia Kosowa zajęło jeden z lokalnych posterunków policji, z którego zabrano broń, którą mieli posługiwać się domniemani terroryści w Kumanovie.

Od wydarzeń w Kumanovie jednoznacznie odcięli się zarówno przedstawiciele mniejszości albańskiej, a także władze Kosowa i Albanii. Swoje zaniepokojenie sytuacją wyraziły również sąsiednie kraje: Serbia i Bułgaria. Władze Kosowa i Albanii, idąc o krok dalej, zgodziły się z opiniami macedońskiej opozycji i środowisk intelektualnych i stwierdziły, że wydarzenia w Kumanovie były zaplanowaną akcją rządu Gruevskiego mającą za zadanie odciągnąć uwagę od masowych wystąpień opozycji. Edi Rama, premier Albanii stwierdził wręcz, że Albania będzie blokować wspólnie z Grecją akces Macedonii do NATO, jeśli ta nie wywiąże się z postanowień Umowy Ochrydzkiej. Rama wycofał się jednak z tych słów już kilka dni później, podczas spotkania z serbskim premierem, Aleksandrem Vučićem, tłumacząc, że jego słowa miały jedynie charakter symboliczny.

Warto zaznaczyć, że zdarzenia z Kumanova nie są jedynymi tego rodzaju incydentami z udziałem Albańczyków. Zaledwie niecały rok wcześniej, w lipcu 2014 roku, Skopje stało się areną starć między siłami policji a Albańczykami po skazaniu na dożywotnie więzienie sześciu Albańczyków za zamordowanie pięciu Macedończyków. Do zbrodni doszło w 2012 roku, a winą za zajścia władze Macedonii błyskawicznie znalazły winnych i odpowiedzialnością obarczyły osoby, które uznały za islamskich radykałów. Działacze na rzecz praw człowieka oraz mniejszość albańska zwracały uwagę, że proces miał charakter poszlakowy i fasadowy, wywołał on ponadto oburzenie mniejszości albańskiej, która uznała, że jest traktowana przez władze jako kozioł ofiarny. W konsekwencji, w stolicy kraju miały miejsce demonstracje i zamieszki, które zostały stłumione dzięki natychmiastowej interwencji sił państwowych.

Napięta sytuacja między Albańczykami i Macedończykami jest idealną płaszczyzną do stosowania metody “dziel i rządź” przez obóz VMRO-DPMNE, która potrafi wykorzystać istniejące antagonizmy do utrzymania swojej pozycji.

Wydarzenia z Kumanova doprowadziły do eskalacji opozycyjnych protestów oraz za skutkowały dymisją minister spraw wewnętrznych, Gordany Jankuloskiej oraz szefa kontrwywiadu Saszy Mijalkova. Oboje byli również “bohaterami” nagrań publikowanych wcześniej przez SDSM. Zdaniem działaczy opozycji, na wiecu 17 maja zebrało się ponad 100 tysięcy ludzi domagających się natychmiastowej rezygnacji Gruevskiego.

Protesty w cieniu gazowej polityki

Wydarzenia w maju 2015 roku stały się również pretekstem do wymiany zdań między rządem Stanów Zjednoczonych i Federacji Rosyjskiej. Wielu komentatorów zwracało uwagę na ciągłość między wydarzeniami w Ukrainie a sytuacją w Macedonii, nazywając protesty w Skopje “bałkańskim majdanem”.

Minister Spraw Zagranicznych Rosji, Sergiej Ławrow, jednoznacznie opowiedział się po stronie rządu Nikoli Gruevskiego stosując analogiczną do Ukrainy narrację o unijnych i amerykańskich inicjatorach protestów antyrządowych. Ławrow zwrócił uwagę, że do wystąpień opozycji doszło po wyrażeniu przez rząd Gruevskiego chęci współpracy przy budowie rosyjskiego gazociągu South Stream. Macedonia stała się istotnym państwem dla tej inicjatywy, po tym jak w sierpniu 2014 roku Bułgaria odmówiła udziału przy realizacji projektu zwracając uwagę na liczne wątpliwości zgłaszane przez Komisję Europejską. Należy jednak pamiętać, że maju 2015 roku premier Gruevski mówił o potrzebie pozyskiwania alternatywnych wobec rosyjskich źródeł surowców energetycznych. Wynika to z wysokich cen surowca proponowanych przez Moskwę. Główną alternatywą rozważaną przez władze w Skopje jest Gazociąg Transadriatycki (TAP), który ma dostarczać gaz do Europy znad Morza Kaspijskiego z pominięciem Rosji. Projekt ten ciągle jednak jest w fazie negocjacji, a zakładana przepustowość TAP (20 mld m3/rocznie) stawia pytanie o “alternatywność” projektu wobec South Stream (150 mld m3/rok). Na popularności zyskuje również projekt stawiający na pozyskiwanie przez Macedonię energii z naturalnych źródeł odnawialnych. W roku 2013 współczynnik pozyskiwania energii z odnawialnych źródeł wyniósł w Macedonii 51% całego wydobycia.

Obecnie blisko 45% energii rocznie w Macedonii pochodzi z importu. Import też pokrywa całkowite zapotrzebowanie kraju na ropę naftową, oraz gaz. Rząd Macedonii stoi ciągle przed wyzwaniem związanym ze znalezieniem nowych źródeł energii, oraz przestawieniem konsumpcji na tą pochodzącą ze źródeł odnawialnych.

Umowa w Prżino

Stany Zjednoczone i Unia Europejska wyraziły gotowości do mediacji między opozycją a rządem, do czego de facto doszło i zaowocowało podpisaniem porozumienia w dniu 15 lipca 2015 roku. Umowa przewidywała:

  • powrót opozycyjnej SDSM do prac parlamentu w dniu 1 września 2015 roku
  • powołanie do 20 października nowego ministra spraw wewnętrznych w wyniku ponadpartyjnych konsultacji
  • powołanie do 20 października nowego ministra pracy i polityki społecznej wyznaczonego przez SDMS
  • powołanie do 20 października nowych wiceministrów z nominacji następujących partii: spraw wewnętrznych (VMRO-DPMNE); pracy i polityki społecznej (VMRO-DPMNE); finansów (SDMS); rolnictwa i leśnictwa (SMDS); informacji publicznej i administracji (SMDS)
  • dymisję Gruevskiego do 15 stycznia 2016 roku, oraz wyłonienie nowego premiera z szeregów VMRO-DPMNE
 źródło: http://www.independent.mk/articles/19769/Przino+Deal+What+Did+Leaders+Sign

Lipcowe porozumienie jest respektowane przez obydwie strony, choć nie obywa się bez konfliktów. W połowie października doszło do konfliktu między opozycją a rządem na tle obsadzenia stanowiska specjalnego prokuratora, którym ostatecznie została prorządowa Katica Janeva. Kolejnym problemem było powołanie członków Rady Ministrów, jednak ostatecznie parlament Macedonii wywiązał się z postanowień umowy i 11 listopada zatwierdził kandydatury przedstawicieli opozycji.

Prawdziwym testem wiarygodności dla rządu Gruevskiego będzie wywiązanie się w styczniu z zapisu o rezygnacji premiera ze stanowiska, oraz przeprowadzenia w kwietniu wyborów parlamentarnych z udziałem zagranicznych obserwatorów. Komentatorzy i analitycy wielokrotnie podkreślali, że zawarta ugoda rządu z opozycji była jedynie zagraniem taktycznym i nie należy spodziewać się daleko idących przemian politycznych.

Dodatkowym czynnikiem zmieniającym sytuację, jest narastający kryzys migracyjny, z którym Macedonia zmaga się jako kraj tranzytowy. Politycy VMRO-DPMNE podkreślają, że Macedonia nie otrzymuje żadnego wsparcia w tej kwestii od krajów UE, do których docelowo zmierzają uchodźcy z Bliskiego Wschodu. Sprawa ta nabiera szczególnego wydźwięku jako argument antyintegracyjny i wpasowuje się w izolacjonistyczny kurs władzy.

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Międzynarodowy Instytut Republikański większość obywateli Macedonii sceptycznie ocenia wprowadzanie postanowień porozumienia z lipca 2015 roku. Blisko 50% społeczeństwa uważa, że sytuacja w kraju jest gorsza niż rok temu, a co więcej obecne rozwiązania nie gwarantują stabilizacji. Na wysokim poziomie utrzymuje się również wskaźnik nieufności wobec polityków i kandydatów mających startować w przedterminowych wyborach.[7] We wcześniejszych badaniach Międzynarodowego Instytutu Republikańskiego, aż 64% badanych stwierdziło, że poziom ich życia był lepszy przed rozpadem Jugosławii niż obecnie. Jednocześnie blisko połowa ankietowanych stwierdza, że ich status ekonomiczny od lat utrzymuje się na tym samym poziomie.[8]

Macedonia wobec kryzysu migracyjnego

Podpisane przez rząd i opozycje porozumienie jedynie na krótko uspokoiło sytuację wewnątrz kraju. Macedonia, podobnie jak inne państwa bałkańskie stała się “przystankiem tranzytowym” dla uchodźców z Bliskiego Wschodu. Napływ uchodźców do Macedonii zwiększył się po zaostrzeniu kontroli przez Bułgarię. Sytuacja zostało dodatkowo skomplikowana przez działania greckiej administracji, która zaprzestała kontroli uchodźców i zaczęła ułatwiać im przedostanie się do północnego sąsiada. Co więcej, Macedonia nie ma prawnych możliwości odsyłania uchodźców z powrotem do Grecji.

Autor: Rich Clabaugh z zespołem, Źródło: http://www.csmonitor.com/World/Europe/2015/0826/Seeking-Refuge-Five-lessons-from-Europe-s-migration-crisis
Autor: Rich Clabaugh z zespołem, Źródło: http://www.csmonitor.com/World/Europe/2015/0826/Seeking-Refuge-Five-lessons-from-Europe-s-migration-crisis

Kryzys uchodźczy obnażył kolejne słabości aparatu administracji Macedonii, która okazała się niezdolna do kontrolowania sytuacji jak i zapewnienia opieki uchodźcom. Przyjęte pierwotnie przez rząd w Skopje rozwiązanie o zaostrzeniu prawa migracyjnego i mającej odstraszyć migrantów polityce “utrudniania” pobytu w Macedonii, nie przyniosły spodziewanych rezultatów, w związku z czym w czerwcu zmieniono strategię na umożliwiającą ubieganie się uchodźcom o azyl tymczasowy (72 godziny). Unia Europejska domagając się od Skopje utrzymania szczelności granic jednocześnie odmawia adekwatnego, finansowego wsparcia. Ostatecznie Komisja Europejska przyznała Macedonii 90 tysięcy euro, zapowiadając jednocześnie zwiększenie środków finansowych dla Bałkanów zachodnich i Turcji do 8 milionów euro.[9] Pod koniec sierpnia KE zapowiedziała dodatkowe 1,5 miliona euro dla Serbii i Macedonii.

W obliczu narastającego kryzysu władze Macedonii zdecydowały się w sierpniu na wprowadzenie stanu wyjątkowego w regionie przygranicznym, co zaogniło sytuację i doprowadziło do szeregu incydentów i starć pomiędzy policją a koczującymi uchodźcami. Kolejne, grudniowe, decyzje władz przyczyniły się do kolejnych protestów uchodźców; rząd podjął decyzję o niewpuszczaniu imigrantów z innych krajów niż Syria, Afganistan i Irak, oraz, idąc za przykładem państw sąsiednich, o zbudowaniu muru na granicy z Grecją.

Problem związany z falą uchodźców przyczynił się do zaognienia i tak skomplikowanych relacji z Atenami: tylko do września 2015 roku władze Macedonii zarejestrowały na swoim terytorium 120 tysięcy uchodźców, dla których kraj ten był krajem tranzytowym. Władze Macedonii niejednokrotnie obwiniały rząd Grecji za brak współpracy, oraz niewywiązywanie się z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa na granicy, w tym kontroli przekraczających jej osób. Unia Europejska zaczęła wywierać naciski na obydwa państwa, domagając się współpracy w kwestii kontroli bezpieczeństwa granic. 17 grudnia w Atenach doszło do spotkania ministrów spraw zagranicznych Grecji i Macedonii, w trakcie którego obie strony zapewniły, że istnieje wola do rozwiązania kwestii uchodźców, oraz podjęcia prób współpracy na innych płaszczyznach.

[1] Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna – Demokratyczna Partia Macedońskiej Jedności Narodowej

[2] http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2012-03-14/macedonia-kryzys-idei-panstwa-wieloetnicznego

[3] Demokratyczna Partia na rzecz Integracji

[4] http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm#wrapper

[5] Socjaldemokratyczny Związek Macedonii

[6] Na podstawie badań z czerwca 2015 roku, przeprowadzonych przez International Republican Institute. http://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/2015-07-13_survey_of_macedonian_public_opinion_june_6-15_2015.pdf

[7] http://www.iri.org/resource/iri%E2%80%99s-center-insights-poll-citizens-uncertain-about-implementation-przino-agreement-worried

[8] http://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/2015-07-13_survey_of_macedonian_public_opinion_june_6-15_2015.pdf

[9] http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2015-08-26/macedonia-a-kryzys-migracyjny

About Kamil Hyszka

KOMENTARZE