Home / Bałkany / Bułgaria / Nie żyje pierwszy demokratyczny prezydent Bułgarii Żeliu Żelew
671543

Nie żyje pierwszy demokratyczny prezydent Bułgarii Żeliu Żelew

Pierwszy demokratycznie wybrany prezydent Bułgarii Żeliu Żelew zmarł w piątek (30 stycznia) w Sofii. Funkcję głowy państwa pełnił od 1 sierpnia 1990 r. do 22 stycznia 1997 r. Miał 79 lat. Za prawdopodobną przyczynę zgonu podaje się udar mózgu, jednak wciąż nie ma na ten temat oficjalnych informacji.

Żeliu Żelew urodził się 3 marca 1935 r. w miejscowości Weselinowo (okręg szumeński). Średnie wykształcenie ukończył w Szumenie, a następnie w 1958 r. obronił dyplom z filozofii na Uniwersytecie św. Klimenta Ochrydzkiego w Sofii. Po studiach powrócił do rodzinnej miejscowości, gdzie pracował jako sekretarz lokalnego komitetu młodzieżówki socjalistycznej. Od 1960 r. był członkiem Bułgarskiej Partii Komunistycznej. W 1961 r. rozpoczął pracę naukową na Wydziale Filozoficznym swojego rodzimego uniwersytetu, jego specjalizacją była ontologia. W przygotowywanej rozprawie doktorskiej pt. „Filozoficzna definicja materii i współczesnego przyrodoznawstwa” i publikowanych artykułach naukowych krytykował marksizm-leninizm. W związku z tym w 1965 r. został wykluczony z BKP jako „antymarksista i antymaterialista, który nie ma nic wspólnego z ideologią partii”. Następnie został zwolniony z uniwersytetu, a jego rozprawy doktorskiej nie dopuszczono do obrony.

Ostatecznie przeniósł się do rodzinnej miejscowości jego żony Grozden (obwód burgaski). W 1967 r. napisał „Państwo totalitarne”, opublikowane dopiero 15 lat później pod tytułem „Faszyzm”. Książka wskazywało na podobieństwa między dyktaturami faszystowskimi a państwami bloku socjalistycznego. Z tego względu po 3 tygodniach została ona wycofana ze sprzedaży. Mimo to z 10 tys. nakładu sprzedano aż 6 tys. egzemplarzy, a później „Faszyzm” został przetłumaczony na 10 języków obcych. W 1988 r. Żeliu Żelew zainicjował utworzenie Klub Poparcia dla Głasnosti i Przebudowy, który skupiał dysydenckie środowisko Uniwersytetu Sofijskiego. W 1989 roku klub wydał oficjalne oświadczenie potępiające „proces odrodzeniowy” (akcję przymusowej zmiany imion wśród muzułmańskiej ludności Bułgarii), przez co jego członków spotkały liczne formy prześladowań ze strony władzy.

Po upadku Todora Żiwkowa Żelew wraz z innymi członkami Klubu zainicjował pierwsze mityngi opozycyjne na placu św. Aleksandra Newskiego w Sofii. W grudniu 1989 r. uczestniczył w założeniu, a następnie został wybrany na pierwszego prezesa Sojuszu Sił Demokratycznych. W styczniu – maju 1990 r. Żelew przewodził delegacji SDS w rozmowach Okrągłego Stołu, w czasie których podjęto decyzje o przeprowadzeniu wolnych wyborów parlamentarnych oraz zwołaniu VII Wielkiego Zgromadzenia Narodowego z zadaniem opracowania Konstytucji Republiki Bułgarii.

Po dymisji Petyra Mładenowa został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na prezydenta Republiki Bułgarii. W styczniu 1992 r. utrzymał tę funkcję po zwycięstwie w bezpośrednich wyborach prezydenckich, zyskując 44,66% głosów w pierwszej turze, a 52,85% w drugiej. Jeszcze tego samego miesiąca wyraził całkowite poparcie dla decyzji rządu Filipa Dimitrowa o uznaniu niepodległości Macedonii (Bułgaria była pierwszym państwem, która to uczyniła), a następnie Bośni i Hercegowiny, Chorwacji i Słowenii. W czasie wizyty prezydenta Borysa Jelcyna w Sofii w sierpniu 1992 r. Żelew odegrał kluczową rolę w uznaniu niepodległości Macedonii przez Rosję. W wyniku konfliktu z premierem Filipem Dimitrowem, Żelew nie uzyskał poparcia SDS do startu w wyborach prezydenckich w 1996 r.  – zamiast niego wytypowany z ramienia tej formacji został Petyr Stojanow.

Po prezydencji założył własną partię Alternatywę Liberalną, która jednak w wyborach parlamentarnych z kwietnia 1997 r. uzyskała zaledwie 0,32%. W maju 2001 r., wraz z Ionem Iliescu, Süleymanem Demirelem, Emilem Constantinescu oraz działaczami z Bośni i Hercegowiny, Grecji, Albanii, Macedonii i Turcji, założył Bałkański Klub Polityczny, działającego pod hasłem europeizacji Bałkanów.

Żelew był doktorem honoris causa w USA, Seulu, Portugalii, Azerbejdżanu oraz Turcji, nadano mu także najwyższe odznaczenia państwowe Macedonii, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Wenezueli i Polski. W 1997 r. założył Fundację dr. Żeliu Żelewa, która zajmuje się dokumentowaniem dziedzictwa najnowszej historii Bułgarii.

Źródła: novanews.bg, dnevnik.bg

About Krzysztof Popek

Doktorant historii i student filologii bułgarskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zafascynowany XIX-wiecznymi Bałkanami, psami corgi Elżbiety II oraz czarną kawą.
KOMENTARZE