Home / Baklava / O serbskiej slavie słów kilka
slavska_trpeza

O serbskiej slavie słów kilka

19. grudnia obchodzony jest Nikoljdan, czyli dzień św. Mikołaja z Miry. Znaczna liczba prawosławnych wiernych obchodzi ten dzień jako swoją slavę. Zwykło się mówić, że jedna połowa Serbii świętuje Nikoljdan, a druga poSveti_Nikola012łowa idzie na slavę w gości. Św. Mikołaj uważany jest za patrona marynarzy i żeglarzy oraz wszystkich podróżnych. Na przestrzeni wieków stał się jednym z najpopularniejszych świętych. Ku jego upamiętnieniu wzniesiono tysiące cerkwi i monastyrów. Na prawosławnych ikonach św. Mikołaj najczęściej przedstawiany jest w omoforionie arcybiskupa, dzierżąc w ręku Ewangelię.

Czym jest slava?

Slava (porodična slava, krsna slava) od wieków stanowi serbski znak rozpoznawczy. Jest to święto poświęcone świętemu danej rodziny, tj. jej patronowi oraz opiekunowi. Slava jest najpowszechniejszą, ale nie jedyną nazwą tej uroczystości. W zależności od regionu można spotkać określenia: krsno ime, služba, sveti, svetac, blagdan itd. Najczęściej slavy przypadały na dzień św. Mikołaja (Nikoljdan – 19. grudnia), św. Michała Archanioła (Aranđelovdan – 24. listopada), św. Jerzego (Đurđevdan – 6. maja), św. Jana (Jovandan – 20. stycznia), św. Dymitra (Mitrovdan – 8. listopada), Đurđic (16. listopada) oraz św. Paraskewy (sv. Petka – 27. października).

Jak pisze Dušan Bandić, serbski etnolog i znamienity badacz serbskiej religii ludowej, niegdyś ludność wiejska okazywała swojemu świętemu opiekunowi głęboki szacunek – często zaklinano się na niego, to od niego właśnie oczekiwano pomocy w nieszczęściu. Święty, wg tradycji, miał pomagać, zwłaszcza tym, którzy w godny sposób czcili jego dzień.

Serbska rodzina była silnie związana ze świętym, którego uczynili swoim opiekunem. Z tego powodu – zazwyczaj – nie zmieniano rodowej slavy. Była ona przenoszona z pokolenia na pokolenia, z ojca na syna. Uważano ją za coś nierozerwalnie związanego z daną rodziną. Jednakże – aczkolwiek rzadko – zdarzały się przypadki „rezygnacji” z jednego patrona, na rzecz nowego. Dochodziło do nich, gdy święty danej rodziny nie wywiązywał się ze swoich rzekomych obowiązków, gdy nie udawało mu się uchronić rodziny przed nieszczęściem. Zmiana slavy następowała poprzez określony rytuał.

Slava ma charakter zarówno religijny, jak i społeczny. Z czasem ten drugi aspekt zaczął dominować, niekiedy stając się jedynym. Slava to przede wszystkim dzień, w którym dana rodzina przygotowuje odświętną ucztę, na którą przychodzą liczni goście: krewni, sąsiedzi, przyjaciele. Przybywali oni, aby złożyć życzenia gospodarzowi i domownikom, aby im życzyć wszystkiego najlepszego na nadchodzący rok. Wizyta, oczywiście, musiała zostać odwzajemniona. Jeśli to nie nastąpiło, należało podać uzasadniony powód – w przeciwnym wypadku łańcuch wzajemnych odwiedzin zostawał definitywnie zrywany. Slava to wyraz gościnności, która jest trwała, nieprzerwana i odwzajemniana.

Goszczenie na slavie potrafiło trwać kilka dni. Zazwyczaj świętowano przez trzy dni, ale w niektórych regionach uroczystości trwały dłużej. Jak podaje Bandić, np. w Czarnogórze czy Sandżaku zaczynano trzy dni przed świętem, a kończono trzy dni po nim. Obecnie slava trwa jeden, ewentualnie dwa dni.

Obchody slavy rozpoczynały się pójściem do cerkwi, tam pop błogosławił slavski kolač (kołacz) i koljivo (gotowaną pszenicę), polewając je winem. Następnie kroił kołacz.

pobraneNależy jednak pamiętać, iż slava była przede wszystkim uroczystością domową. Dawniej łamanie się kołaczem następowało wieczorem poprzedzającym slavę. Najczęściej kołacz łamano w dzień samej slavy, czasem w porze obiadu. Łamali go gospodarz z kapłanem lub wybranym gościem, zwanym kolačarem bądź dolibašom. Był to najczęściej najstarszy lub najdroższy gość, ten, który pierwszy przybył lub batlija, czyli ten, który przynosi szczęście. Istniały rozmaite kryteria. Niekiedy kołacz łamał sam gospodarz nad swoją głową.

Rytuałów związanych ze slavą było więcej i różniły się one od siebie w zależności od regionu.

Oprócz slavy rodowej istnieje również seoska slava, czyli slava obchodzona przez całą wieś. O tym jednak innym razem.

***

Znaczenie slavy oraz jej celebrowanie pozostały niezmiennie istotne dla serbskiej tradycji i kultury. Serbowie świętowali slavę znajdując się pod jarzmem tureckim, w czasach wojen, za komunizmu, w biedzie i w dostatku. To jeden z serbskich znaków rozpoznawczych.

W listopadzie 2014 roku slava została pierwszym elementem kultury serbskiej wpisanym na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO (więcej na ten temat tutaj). 

Na podstawie:

Bandić D., Narodno pravoslavlje, Belgrad 2010.

Bandić D., Narodna religija Srba u 100 pojmova, Belgrad 1991.

svetosavlje.org

About Agnieszka Prykiel

KOMENTARZE