Home / Bałkany / Chorwacja / Bałkany Zachodnie: Struktura gospodarstw rolnych

Bałkany Zachodnie: Struktura gospodarstw rolnych

Rolnictwo jest kluczowym sektorem gospodarek Zachodnich Bałkanów, równie ważnym, co zaniedbywanym przez lata transformacji. Poniżej przegląd sytuacji rolnictwa i terenów rolnych w Europie Południowo-wschodniej.

Bałkany charakteryzują się rozdrobnieniem i zróżnicowaniem terytorialnym: europeizujące się miasta i zapomniane obszary wiejskie, często doświadczające marginalizacji, odpływu ludności, straconych szans.

„Wiejski” jest synonimem zacofania, ubóstwa i uzależnienia od rolnictwa, daleko od romantycznego wizerunku wsi w niektórych krajach Europy. Mimo to istnieją przykłady sukcesów i inicjatyw dających nadzieję na lepszą przyszłość dla tych regionów, zbyt bardzo oddalonych od centrów politycznych, żeby mogły się liczyć.

 

Wykorzystanie ziemi i struktury gospdoarstw rolnych

Ziemia i rolnictwo pozostają istotnym czynnikiem gospodarczym w regionie Zachodnich Bałkanów, w których obszary rolne stanowią od 23% (Chorwacja) do 66% (Serbia) całkowitej powierzchni kraju. Podejmując próbę analizy sytuacji rolnictwa w tym regionie pierwsze, co rzuca się w oczy, to brak aktualnych, jednolitych i porównywalnych baz danych.

W przypadku Chorwacji, której dala o rolnictwie zostały zharmonizowane z Eurostatem, odnosi się do użytkowanych obszarów rolnych (UAA). W innych krajach nie ma jednak jasnego rozróżnienia między terenami, które są wykorzystywane, i które nie są.

Porzucanie i nieużytkowanie ziemi są najczęstszymi konsekwencjami transformacji sektora rolnego w krajach transformacji gospodarczo-politycznej, zarówno ze względu na migrację wieś-miasto oraz parcelacji ziemi w efekcie „dekolektywizacji” rozpoczętej na początku lat 1990.

Spośród krajów regionu, najwięcej opuszczonych lub niedostatecznie wykorzystanych terenów jest w Albanii, Bośni i Hercegowinie i w Kosowie. W Albanii z powodu wyjątkowo złożonego procesu redystrybucji ziemi, który doprowadził do praktycznie nierozwiązywalnych kwestii własności nieruchomości, co z kolei skutecznie zahamowało rozwój rynku nieruchomości i odstraszyło potencjalnych inwestorów.

Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo z kolei doświadczyły przypusowych przesiedleń i wypędzeń całych społeczności, szczególnie na terenach przygranicznych i w konsekwencji bezprawne zajmowanie nieruchomości i nieudane zwroty właścicielom, co w kontekście sytuacji społecznej i politycznie stanowi szczególnie kontrowersyjną kwestię.

Tab. 1:Użycie ziemi na Zachodnich Bałkanach w 2008 r. (w tys. ha)

Albania BiH Chorwacja Kosowo Macedonia Czarnogóra Serbia EU 27
Powierznia (tys. km2) 28,7 51,2 56,6 10,9 25,7 13,8 77,5 4 325
Obszary rolne 1 122 2 136 1 289 609 1 064 516 5 065 172 485
Wykorzystane obszary rolne 584 549 769 243 287 31 3 093 106 751
Niewykorzystane obszary rolne Bd. 438 86 n.a. 137 14 209  -
Stałe uprawy 123 100 342 6 36 16 301 59 545
Pastwiska 415 1049 5 98 603 452 1 423 12 517
Inne Bd. Bd. Bd. 262 1 3 39  -

Źródło: Agripolicy.net.

 

W latach transformacji sektor rolniczy przeszedł przez długotrwały etap spadku z powodu niespełniania komercyjnych warunków, i zamiast tego pełnił raczej funkcję społeczną. Dzisiaj, w 20 lat po rozpadzie Jugosławii i upadku reżimu komunistycznego w Albanii, na wsi nadal przeważqają małe gospdoarstwa skupione w pełni lub głównie na produkcji na własne potrzeby. Średnia wielkość gospodarstwa w Albanii, Kosowie i Macedonii wynosi poniżej 2 ha, mniej niż 3 ha w Chorwacji, i między 3 ha i 4 ha w pozostałych krajach regionu. Równocześnie istnieją duże, przemysłowe i nowoczesne przedsiębiorstwa rolne nastawione na rynkową produkcję.

Podczas gdy w Unii Europejskiej przeciętne gospodarstwo rolne ma prawie 13 ha powierzchni, gospodarstwa powyżej 10 ha stanowią 10% ogółu i obejmują 85% ziemi rolnej, w najmniej rozdrobnionej Chorwacji, Czarnogórze i Serbii gospodarstw powyżej 10 ha jest tylko 5%, i zajmują 52% obszarów rolnych w Chorwacji, 41% w Czarnogórze i 25% w Serbii (T. Volk 2010). Generalnie gospodarstwa na Bałkanach Zachodnich są też mniejsze niż w śródzeimnomorskich państwach członkowskich Unii w latach 1970. (J. Lampietti et al. 2009).

 

Tab. 2. Struktura gospodarstw rolnych w 2008 r.

Albania

BiH

Chorwacja

Kosowo

Macedonia

Czarnogóra

Serbia

EU 27

Liczba (tys.)

357

515

1 077

177

193

43

779

13 633

Średnia wielkość (ha)

1,2

3,3

2,4

1,5

1,7

3,2

3,7

12,7

% poniżej 2 ha

89

50

67

81

90

66

46

47

% powyżej 10 ha

-

4

5

1

1

5

6

2

Gosp. pow. 10 ha (% całkowitej pow.)

-

-

52

10

13

41

25

85

Źródło: T. Volk 2010, str.13.

 

Rolnictwo a gospodarka

Mimo poważnych problemów strukturalnych rolnictwo odgrywa istotną rolę w krajowych gospodarkach i dostarcza zatrudnienia znacznemu odsetkowi mieszkańców, głównie z powodu niedomagania pozostałych sektorów. Podczas gdy w UE rolnictwo wytwarza przeciętnie 1,8% PKB i zatrudnia poniżej 6% aktywnej siły roboczej, proporcje w krajach Zachodnich Bałkanów są zupełnie inne. W Albanii wkład pierwszego sektora do krajowego PKB wynosi 18,5%, a pracuje w nim 57% ogółu zatrudnionych; w Bośni i Hercegowinie jest to odpowiednio 9,1% i 20,6%, w Chorwacji 6,4% i 13,2%, w Czarnogórze 7,5% i 28% [1], w Macedonii 10,8% i 18,2%, a w Serbii 12% i 21,4% (za: Agripolicy.net data) [2]. Dane dla Kosowa są wysoce niedokładne i w dodatku niepewne ze względu na brak wiarygodnych statystyk dot. realnego zatrudnienia (uwzględniającego tzw. „szarą strefę” i ukryte bezrobocie), szczególnie właśnie w rolnictwie (UNDP 2011).

 

Produkcja i produktywność

Po spadku spowodowanym transformacją oraz – w niektórych krajach – konfliktami zbrojnymi, wolumen i zyski z produkcji zaczęły znowu rosnąć, z dokładnością do pewnych naturalnych wahań spowodowanych głównie warunkami pogodowymi.

Najpopularniejszą uprawą są zboża: ok. 40% powierzchni upraw w Albanii, prawie 50% w Kosowie, ponad połowę w Bośni i Hercegowinie i ponad 60% w Chorwacji, Macedonii i Serbii[3]. Wyjątkiem jest tu Czarnogóra, w której powszechność upraw ziemniaków (30%) i warzyw (20%) sprawia, że na zboże przeznacza się ok. 20% powierzchni rolnej. Po zbożu najpopularniejsze są warzywa (ponad 10% w Macedonii i Bośni i Hercegowinie), i rośliny przemysłowe: buraki i rośliny oleiste (ponad 10% w Chorwacji i Serbii).

Jeśli wziąć pod uwagę wielkość produkcji, wyróżniają się uprawy owoców w Chorwacji (26% produkcji), Albanii (19%), Serbii (16%) i Macedonii (12%) (T. Volk 2010).

W ciągu ostatniej dekady zyski z upraw znacznie wzrosły dzięki stopniowej poprawie wydajności i technologii upraw, choć daleko im jeszcze poziomów unijnych.

Osobno należy potraktować hodowlę, która – mimo pewnego postępu w niemal wszystkich krajach – nadal cierpi na strukturalną słabość w zakresie legislacji, standardów sanitarnych (szczególnie systemów kontroli) oraz systemów identyfikacji i rejestracji zwierząt (EC Country Progress Reports 2010).

Ogólnie sektor zdominowany jest przez produkcję wołowiny i mleka (T. Volk 2010), mimo pewnych krajowych różnic w tradycji, rodzaju pastwisk i preferencji wynikających m.in. z religii. Serbia, Chorwacja i Macedonia produkują mianowicie sporo wieprzowiny (odpowiednio 36%, 26% i 16%), a w Albanii, i w pewnym stopniu Bośni i Hercegowinie oraz Kosowie i Czarnogórze hoduje się dużo owiec i kóz. W Bośni i Hercegowinie można ponadto zaobserwować regionalne zróżnicowanie w konsekwencji podziału administracyjnego wynikającego z Porozumienia z Dayton z 1995 r.

 

Handel i przetwórstwo

Ważnych wniosków co do rozwoju rolnictwa dostarcza również struktura bilansu handlowego, tj. udział surowców i produktów przetworzonych w imporcie i eksporcie. Rzecz jasna, im wyższy import produktów przetworzonych i eksport surowców, tym słabiej rozwinięty sektor gospodarki w danym kraju. I analogicznie odwrotnie – eksport dóbr przetworzonych i import surowców jest oznaką zdrowia branży i jej zdolności do wytworzenia znacznej wartości dodanej.

Generalnie handel, zarówno na poziomie regionalnym i międzynarodowym, rośnie, z Unią Europejską jako głównym partnerem. Ważnym wskaźnikiem jest udział rolnictwa i przemysłu spożywczego w handlu zagranicznym. W przypadku Zachodnich Bałkanów jest on dużo wyższy niż średnia unijna (5,7% eksportu i 6,3% importu w 2008 r.), a w dodatku większość krajów, z wyjątkiem Serbii, charakteryzuje ujemny bilans handlowy w tym sektorze.

Tylko w Chorwacji i Serbii na rolnictwo i przemysł spożywczy przypada mniej niż 10% importu, a w pozostałych jest to powyżej 15%. Udział w eksporcie wynosi generalnie ok. 10% z wyjątkiem Serbii (18%), Albanii (6,6%) i Bośni i Hercegowiny (6,3%).

 

Zapóźnienie obszarów wiejskich

W dodatku do ubóstwa, tereny wiejskie zmagają się z brakami w infrastrukturze, usługach publicznych (społecznych, zdrowotnych i edukacyjnych) oraz brakiem możliwości zatrudnienia poza rolnictwem. W tej sytuacji rosła migracja, zarówno do miast, jak i za granicę. Odpływ kapitału ludzkiego może doprowadzić do nieodwracalnej depopulacji nie tylko terenów peryferyjnych i małych wsi, ale również średniej wielkości miasteczek, które są często istotnymi centrami dostarczającymi okolicznej ludności najważniejszych i najbardziej podstawowych usług. Istnieje również zagrożenie utraty tradycji, zwyczajów i umiejętności wykształconych w wyniku wielowiekowych interakcji i wzajemnej adaptacji mieszkańców. W wielu regionach Bałkanów pewne zasoby uległy już w znacznym stopniu zanikowi w wyniku socjalistycznego planowania i konfliktów wraz z przymusowymi przesiedleniami całych społeczności.

 

Tab. 3. Typy społeczności wiejskich na Bałkanach

Górskie społeczności pasterzy-rolnikówRolnicze społeczności w średnich górach i na terenach pagórkowatych

Społeczności związane z dużymi gospodarstwami rolnymi na równinach

Śródziemnomorskie wsi (wybrzeże i wyspy)

 

Gospodarka sektorów wiejskich jest w znacznej większości oparta o rolnictwo, które na terenach peryferyjnych i przygranicznych charakteryzują jeszcze poważniejsze problemy strukturalne niż na obszarach bardziej centralnych. Mimo to odsetek ludności wiejskiej przewyższa ten w śródziemnomorwskich państwa członkowskich UE (Grecja, Włochy, Portugalia i Hiszpania): 46% wobec 36% (J. Lampietti).

 

[1] In the case of Montenegro the data is from FAOstat: http://faostat.fao.org/

[2] Data on Kosovo was not available at the time of the drafting of the article.

[3] Approximate averages of the period 2000-2008 based on Agripolicy.net data.

 

Źródła:

N. Bogdanov, J. Lampietti and others, The Changing Face of Rural Space, Agriculture and Rural Development in the Western Balkans, World Bank Publications, 2009.

UNDP (2011), Kosovo Human Development Report 2010

T. Volk (ed), Agriculture in the Western Balkan Countries, Studies on the Agricultural and Food Sector in Central and Eastern Europe, edited by Leibniz Institute of Agricultural Development in Central and Eastern Europe, 2010

G. Prevelakis, I Balcani, Il Mulino, Bologna 1997.

Agripolicy.net: http://www.europartnersearch.net/agripolicy/

Faostat: http://faostat.fao.org/

 

Tekst: Balcanicaucaso.org, tłum. i red. Marta Kołczyńska

About Marta Kolczynska

KOMENTARZE

Dziękuję bardzo za ten artykuł i za bibliografię. Z racji tego, że zawodowo zajmuję się produktami regionalnymi i tradycyjnymi, a moim zamiłowaniem jest gotowanie i szeroko pojęty region Europy Środkowej, zawsze interesowało mnie, jak rolnictwo i sprawy kulinarne wyglądają na Bałkanach.
Bałkany to prawdziwy raj, dla smakoszy i region o potężnym potencjale rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości, zarówno ekologicznej, jak też przede wszystkim regionalnej. Czytając pewne opracowania, głównie FAO, natknąłem się na opracowania dotyczące produktów regionalnych, którymi się interesuje i zajmuję. Trzeba powiedzieć jasno, że model rolnictwa, istniejący na Bałkanach, w Polsce, w Turcji, ale także i w niektórych krajach UE, np. we Włoszech, w Hiszpanii, Portugalii, Grecji czy, częściowo we Francji, sprzyja rozwojowi wsi. Bałkany powinny postawić na wieś i produkcję żywności tradycyjnej i regionalnej, ale również i ekologicznej. Nie chcę się tutaj rozpisywać szeroko, ale po wstąpieniu do UE, w 2004 roku, Słowenia zarejestowała lub zgłosiła do rejestracji w KE, prawie 20 produktów regionalnych, podczas gdy Polska zaledwie 36. Kraje byłej Jugosławii są w tej uprzywilejowanej pozycji, że ich rolnictwo, w czasach komunizmu, nie zostało upaństwowione, tak jak w Polsce, a poza tym blisko im do Włoch, które, obok Francji są potentatem światowym w produkcji żywności wysokiej jakości.
Dlatego też, w ramach komentarza, chciałbym ocenić sytuację w rolnictwie krajów byłej Jugosławii jako bardzo dobrą i perspektywiczną, na której zarówno wieś, jak i miasta mogą znacząco zyskać.