Home / Baklava / Śladami bośniackiej Polonii – część druga
Dokument repatriacyjny sporządzony przez Polsko-Jugosłowiańską Komisję Mieszaną

Śladami bośniackiej Polonii – część druga

W poprzedniej części artykułu o bośniackiej Polonii zatrzymaliśmy się w chwili, gdy Polacy stopniowo układali sobie nowe życie w bałkańskich stronach, tworzyli swoje gospodarstwa i zapoznawali się z życiem lokalnej społeczności. Kolonizatorom nie było jednak dane długo cieszyć się spokojną codziennością – już od 1912 roku Półwysep Bałkański zaczął pogrążać się w coraz bardziej krwawych wojnach, a w 1941 roku doszło tam do pierwszych działań zbrojnych doby II wojny światowej. Jak potoczyły się dalsze losy polskich osadników?

Bałkański kocioł

Po kilku latach względnego spokoju na Bałkanach, który trwał w momencie pojawienia się pierwszych polskich osadników na bośniackich ziemiach, wraz z początkiem XX wieku Półwysep zaczął się pogrążać w wyniszczających konfliktach.

Już w pierwszej dekadzie XX wieku doszło do tak zwanego „kryzysu bośniackiego”, którego bezpośrednią przyczyną była aneksja Bośni i Hercegowiny, dokonana w październiku 1908 roku przez Austro-Węgry. Wiedeń, łamiąc postanowienia kongresu berlińskiego, włączył w swoje granice te dwie, dotychczas jeszcze terytorialnie osmańskie prowincje.[1] Wywołało to gwałtowny sprzeciw przede wszystkim ze strony serbskiej, która właściwie natychmiast zaczęła przygotowania do wojny, oraz rosyjskiej – jak się bowiem okazało, Wiedeń nie dotrzymał umowy zawartej z Rosją w sprawie dawnych terytoriów osmańskich i aneksji Bośni i Hercegowiny dokonał błyskawicznie. Ważnym zwycięzcą tego kryzysu stała się Bułgaria, która widząc słabość Imperium Osmańskiego ogłosiła niepodległość.[2] Pomimo bardzo skomplikowanej sytuacji geopolitycznej na bałkańskiej arenie, do wybuchu wojny nie doszło. Jedni z najważniejszych graczy politycznych, czyli Imperium Osmańskie i Rosyjskie, były pogrążone w zbyt wielu własnych problemach, aby zbrojnie zareagować na działania rządu wiedeńskiego. Co więcej, ostatecznie na początku 1909 roku Turcja zaakceptowała aneksję Bośni i Hercegowiny.

Kolejnym, ważnym etapem historii interesującego nas regionu były dwie wojny bałkańskie z 1912 i 1913 roku. Rodzące się od XIX wieku na Bałkanach nastroje niepodległościowe, działania rosyjskiej dyplomacji na Półwyspie i coraz słabsza pozycja Imperium Osmańskiego doprowadziły do zawarcia sojuszy wojskowych pomiędzy Bułgarią, Serbią, Grecją a Czarnogórą, celem ostatecznego wyparcia Turków z Europy. Pierwsza wojna bałkańska, zakończona traktatem pokojowym w Londynie, rzeczywiście doprowadziła do utraty przez Turcję właściwie wszystkich ziem bałkańskich, ale wciąż nierozwiązaną sprawą pozostał podział tych terytoriów. Spory o potureckie nabytki pomiędzy dotychczasowymi sojusznikami oraz osmańskie próby odbudowy imperium doprowadziły do wybuchu drugiej wojny bałkańskiej, zaledwie miesiąc po zakończeniu poprzedniej. Sytuację na Bałkanach uregulował chwilowo bukaresztański traktat pokojowy z 10 sierpnia 1913 roku[3], jednak spokój nie potrwał długo. W 1914 roku, a następnie w 1941 roku Bałkany pogrążyły się kolejno w działaniach I oraz II wojny światowej.[4]

Pod berłem Karadziordziewiczów

Z punktu widzenia Polonii bośniackiej na pewno szczególnie ważne wydarzenia miały miejsce tuż po I wojnie światowej: terytoria Bośni i Hercegowiny kolejny raz zmieniły swoją „przynależność” administracyjną. W wyniku powojennych przemian geopolitycznych w Europie i upadku monarchii Habsburgów, w 1918 roku Bośnia trafiła w granice nowego państwa – Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, przekształconego w 1929 roku
w Królestwo Jugosławii.

Mapa Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1920 roku - Śladami bośniackiej Polonii część 2
Mapa Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1920 roku. Źródło: commons.wikimedia.org

Sytuacja polityczna na Bałkanach sprawiła, że na początku dwudziestolecia międzywojennego Polacy coraz częściej myśleli o powrocie do ojczyzny. Pewna grupa osadników opuściła Bośnię zaraz po I wojnie światowej: Po roku 1918 sytuacja polskiego wychodźstwa w Bośni stała się nieco trudniejsza. Wiele tamtejszej inteligencji polskiej, zwłaszcza nauczycieli, wróciło już wtedy do Polski. Polityka rządu królewskiej Jugosławii też nie była pozbawiona pewnych nacisków w kierunku wynarodowienia.[5] Z drugiej strony, w innych źródłach można znaleźć informację o tym, że polityka władz jugosłowiańskich prowadzona około dekady później, po 1929 roku, doprowadziła do polepszenia sytuacji Polonii na Bałkanach[6]; życie codzienne bośniackiej Polonii toczyło się dalej pod berłem serbskiej dynastii Karadziordziewiczów. W 1934 roku ówczesną Polonię w Bośni tworzyły 14 122 osoby, co stanowiło około 78% całej polskiej mniejszości w granicach Królestwa Jugosławii. Byli to przede wszystkim Polacy zajmujący się rolnictwem i będący potomkami pierwszych osadników z przełomu XIX oraz XX wieku.[7]

W czasach międzywojennych nastąpił rozwój życia kulturowego bośniackiej Polonii, do czego bardzo przyczyniły się instytucje działające w odrodzonej Polsce. Franciszek Kwaśniak wyliczył w swojej publikacji, że w latach 1927-1930 biblioteki polskiej mniejszości w Królestwie Jugosławii zostały wzbogacone o ponad 6 tysięcy egzemplarzy książek dzięki pomocy Towarzystwa Opieki Kulturalnej. Jednocześnie, Redakcje Ojczyzny, Gazety Niedzielnej, Prawdy, Przyjaciela Ludu wysyłały nieodpłatnie swoje gazety do czytelni. (…) wśród Polonii bośniackiej funkcjonowały tzw. biblioteczki ruchome, które zgodnie z regulaminem po 12 miesiącach przekazywały swoje księgozbiory innej miejscowości.[8]

Dla dyplomatycznych relacji polsko-jugosłowiańskich ważnym wydarzeniem było założenie w Sarajewie Polskiego Konsulatu (1919-1921), a także powołanie do życia urzędu Konsula Honorowego RP w Banja Luce – stanowisko to objął urodzony w Bielsku-Białej Artur Burda, założyciel Klubu Rotary działającego dla miejskiej inteligencji.[9]
Ponadto, ze strony Ambasady RP w Sarajewie możemy dowiedzieć się, że działający wówczas na terytorium Bośni polscy urzędnicy musieli składać specjalne przysięgi wierności nowemu królowi i Królestwu.[10]

Epoka dwudziestolecia międzywojennego zakończyła się dla Bałkanów w 1941 roku. Dušan Drljača, opisując dzieje bośniackiej Polonii z tego okresu zauważył, że wtedy nastał czas próby i czas decyzji.[11] Początkowo bośniaccy Polacy próbowali zachować neutralność, co okazało się trudne w obliczu mnożenia się różnych stronnictw i opcji politycznych. Następnie, według danych historycznych, Pod koniec 1942 r. pojedyncze osoby narodowości polskiej zaczęły współpracować i zaciągać się do oddziałów partyzanckich (…) [a] W połowie 1943r. w partyzantce służyły już setki Polaków.[12] Potwierdzenie tej tezy można znaleźć w informacjach dostępnych na stronie Ambasady RP w Sarajewie: Podczas II wojny światowej, w szeregach partyzantki jugosłowiańskiej walczyło ok. 3 tys. Polaków.[13] Zagadnienie II wojny światowej na Bałkanach jest skomplikowane i wymaga osobnego, dokładnego omówienia – wróćmy więc w tym miejscu do tematu polskiego osadnictwa na terenie Bośni.

Droga powrotna

Decyzja o powrocie do ojczyzny została jednomyślnie podjęta przez bośniacką Polonię w chwili, gdy wygasały ostatnie walki II wojny światowej. Fundamentalne kroki w tej sprawie zostały podjęte 1 lipca 1945 roku podczas Zjazdu Polaków w Jugosławii, który odbył się w powiatowym mieście Prnjavor.[14] Kolejnym krokiem w tej podróży było spotkanie z władzami jugosłowiańskimi celem omówienia szczegółów reemigracji; z marszałkiem Josipem Broz Tito rozmawiał polski ambasador w Jugosławii – Jan Karol Wende. Dyplomata uzyskał wstępną deklarację uwzględnienia woli polskich osadników.[15] W dalszym etapie organizowania powrotu do ojczyzny nastąpiło spotkanie delegatów z Bośni z władzami polskimi, którego efektem było między innymi wysłanie w tym samym roku do Jugosławii Polskiej Misji Repatriacyjnej. Szczególnie istotną kwestią był wybór miejsca, w którym ponownie polscy osadnicy mogliby się osiedlić. Jak wspomina w swojej pracy cytowany już Tadeusz Bugaj, delegatom zaproponowano cztery powiaty: kłodzki, lwówecki, lubański oraz bolesławiecki – ostateczny wybór padł na ten ostatni.[16]

Dokument repatriacyjny sporządzony przez Polsko-Jugosłowiańską Komisję Mieszaną
Dokument repatriacyjny sporządzony przez Polsko-Jugosłowiańską Komisję Mieszaną. Źródło: commons.wikimedia.org

Jednym z ostatnich kroków w drodze do Polski było podpisanie w Belgradzie 2 stycznia 1946 roku układu o przesiedleniu. Na jego podstawie zadecydowano między innymi, że Polacy wyrażający chęć powrotu do ojczyzny są zobowiązani do podpisania następującej deklaracji:

Oświadczam imieniem własnym i małoletnich dzieci, że jestem narodowości polskiej i pragnę wrócić na teren Rzeczypospolitej Polskiej, a w przypadku przyjęcia mojej deklaracji przez Państwo Polskie zrzekam się obywatelstwa jugosłowiańskiego i proszę o nadanie mi obywatelstwa polskiego. Ponadto w razie przesiedlenia mego do Polski rezygnuję z tytułu własności posiadanego dotychczas w Jugosławii majątku nieruchomego na rzecz państwa jugosłowiańskiego.[17]

Reemigracja bośniackiej Polonii rozpoczęła się w marcu 1946 roku, kiedy to na dwutygodniową podróż z bałkańskich ziem zdecydowało się sto pierwszych rodzin: Pierwszy transport składający się z 41 wagonów wyruszył ze stacji kolejowej Bosanski Brod 28 marca 1946 r. Do Bolesławca przyjechał 5 kwietnia o godz. 12.00. Przy wjeździe pociągu na peron orkiestra odegrała hymn narodowy.[18] Łącznie, do wiosny 1947 roku powróciło do ojczyzny 18 tysięcy osób.[19] Rozpoczął się nowy etap w życiu niedawnej, bośniackiej Polonii – powrót do korzeni.

Po powrocie do ojczyzny

Pierwsze lata po osiedleniu się w powiecie bolesławieckim nie były proste. Według materiałów Dušana Drljača, zdarzały się akty niechęci ze strony ówczesnej, lokalnej społeczności wobec nowo przybyłej, bośniackiej Polonii: Były sąsiedzkie utarczki z ludźmi nie mogącymi pojąć źródeł tej ich organizacyjnej i towarzyskiej zwartości (…) Były przezwiska, że to Cyganie, że Bogosławianie, złośliwe uwagi, że noszą zakrzywione noże.[20] Stopniowo jednak Polacy z Bośni aklimatyzowali się w nowym domu i jednoczyli z miejscową ludnością.

Badacze dziejów bośniackiej Polonii oraz reemigracji z lat 1946-1947 są zgodni, że blisko półwieczny pobyt na bałkańskich ziemiach zaowocował przywiezieniem do Polski i zachowaniem licznych, regionalnych tradycji i kuchni; i tak na przykład, w święta dawni bośniaccy kolonizatorzy oraz ich potomkowie, już po powrocie po II wojnie światowej, częstowali winem i czarną, parzoną kawą, pitą lub purą z mamałygi.[21]

Pamięć o pięćdziesięcioletniej historii pobytu Polaków w Bośni została zachowana i nadal jest pielęgnowana. Wielki wkład w popularyzację tego ważnego wątku w dziejach polskiego osadnictwa ma Stowarzyszenie Reemigrantów z Bośni i ich Potomków oraz Przyjaciół w Bolesławcu. Na stronie internetowej Stowarzyszenia możemy przeczytać wiele interesujących faktów na temat bośniackich tradycji, które wraz z powracającą Polonią przywędrowały do Polski, a wiele z nich na pewno jest bardzo smacznych: Repatrianci z Bośni przywieźli ze sobą skwapliwie pielęgnowane tradycje przyrządzania potraw, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie. (…) Do najpopularniejszych specjałów o bałkańskim pochodzeniu należą takie specjały jak: pita, pečenica, palenta, pljeskavica, zupa maunowa, palacinki, sadlaczki, sarma, satarasz, pogacza, papryka kiszona i faszerowana, bałkański kociołek, a z trunków: kawa po bośniacku oraz rakija.[22] Podczas takich wydarzeń, jak na przykład „Festiwal Kultury Południowosłowiańskiej”, popularyzowana jest w Polsce nie tylko bałkańska kuchnia, ale także ludowe tańce i muzyka.

W 1945 roku dobiegła końca półwieczna historia polskiego osadnictwa w Bośni. Do dzisiejszego dnia nie pozostało wiele polskich rodzin w tych bałkańskich regionach. Nie ulega jednak wątpliwości, że było to pięć dziesięcioleci wyjątkowych, polsko-bałkańskich relacji, które zaowocowały wzajemną wymianą myśli, umiejętności i wartości.

Bibliografia:

  1. Baniecki, Adam: Polacy w Bośni i Hercegowinie [online] 20 kwietnia 2015 [Dostęp: 28 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://archiwalna.archiwa.gov.pl/pl/strona-glowna/63-aktualnosci/4486-polacy-w-boni-i-hercegowinie-.html
  2. Bugaj, Tadeusz: Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i jej osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947). [w:] „Rocznik Jeleniogórski”, 1983, t. XXI
  3. Dokument repatriacyjny sporządzony przez Polsko-Jugosłowiańską Komisję Mieszaną [online] [Dostęp: 3 stycznia 2016]. Dostępny w Internecie: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b1/Bosnian_Pole_repatriation_document_2.jpg
  4. Drljača, Dušan:Drogi powrotu, w: Drljača, Dušan, Między Bukowiną, Bośnią, Serbią i Polską, Wrocław, 1997
  5. Felczak, Wacław; Wasilewski, Tadeusz: Historia Jugosławii. Wrocław, 1985
  6. Jelavich, Barbara: Historia Bałkanów. Wiek XX. Kraków, 2005
  7. Kwaśniak, Franciszek: Dzieje Polaków w Bośni 1895-1946. Legnica, 2013
  8. Mapa Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców z 1920 roku. [online] [Dostęp: 3 stycznia 2016]. Dostępny w Internecie: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/41/Yugoslavia_map_1920.jpg
  9. Polacy w Bośni i Hercegowinie [online] [Dostęp: 29 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://www.sarajewo.msz.gov.pl/pl/polonia_w_bosni_i_hercegowinie/polacy_w_bosni_i_hercegowinie/
  10. Potrawy bośniackie. Stowarzyszenie Reemigrantów z Bośni, ich Potomków oraz Przyjaciół
    w Bolesławcu.
    [online] [Dostęp: 29 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://reemigrancizbosni.pl/tradycje/
  11. Sylwetki największych Polaków w Bośni [online] [Dostęp: 28 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://www.sarajewo.msz.gov.pl/pl/polonia_w_bosni_i_hercegowinie/sylwetki_polakow/
  12. Wyjazd do Bośni 19-26.09.2015r. [online] [Dostęp: 29 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://reemigrancizbosni.pl/galeria/
  13. Z Bośni do Bolesławca. Wspomnienia reemigrantów z Jugosławii, pod red. Bober-Tubaj, A.; Bojanowska, A. Bolesławiec 2014

[1] Felczak, Wacław; Wasilewski, Tadeusz: Historia Jugosławii. Wrocław, 1985. s. 394-395.

[2] Do momentu wybuchu „kryzysu bośniackiego” stosunki rosyjsko-austriackie układały się pomyślnie. Miesiąc przed aneksją Bośni i Hercegowiny, ministrowie spraw zagranicznych obydwu mocarstw spotkali się na Morawach, aby omówić wydarzenia związane z rewolucją młodoturecką i ustalić dalsze postępowania w sprawie osmańskich ziem: Austro-Węgry faktycznie miały otrzymać Bośnię i Hercegowinę w zamian za poparcie rosyjskich dążeń do uzyskania morskich cieśnin; harmonogram wspólnych działań nie został jednak dotrzymany przez stronę wiedeńską, co doprowadziło w dobie „kryzysu bośniackiego” do zacieśnienia stosunków rosyjsko-serbskich. Imperium Rosyjskie nie było jednak w stanie zareagować
w tamtym czasie na wydarzenia na Bałkanach z powodu coraz bardziej skomplikowanej sytuacji wewnętrznej po wojnie
z Japonią.

Jelavich, Barbara: Historia Bałkanów. Wiek XX. Kraków, 2005. s. 110.

[3] Felczak, Wacław; Wasilewski, Tadeusz: tamże, s. 403.

[4] Warto pamiętać, że w świadomości bałkańskiej II wojna światowa rozpoczęła się w 1941 roku, a nie dwa lata wcześniej.
Za kluczową datę na Bałkanach uważa się 6 kwietnia 1941 roku, kiedy to Niemcy rozpoczęły bombardowanie Belgradu i atak na Jugosławię.

Jelavich, Barbara: tamże, s. 251.

[5] Drljača, Dušan: Drogi powrotu, w: Drljača, Dušan, Między Bukowiną, Bośnią, Serbią i Polską, Wrocław, 1997. s. 133.

[6] Baniecki, Adam: Polacy w Bośni i Hercegowinie [online] 20 kwietnia 2015 [Dostęp: 28 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://archiwalna.archiwa.gov.pl/pl/strona-glowna/63-aktualnosci/4486-polacy-w-boni-i-hercegowinie-.html

[7] Kwaśniak, Franciszek: Dzieje Polaków w Bośni 1895-1946. Legnica, 2013. s. 20.

[8] Tamże, s. 110-111.

[9] Sylwetki największych Polaków w Bośni [online] [Dostęp: 28 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://www.sarajewo.msz.gov.pl/pl/polonia_w_bosni_i_hercegowinie/sylwetki_polakow/

[10] Tamże.

[11] Drljača, Dušan: tamże.

[12] Kwaśniak, Franciszek: tamże, s. 114.

[13] Polacy w Bośni i Hercegowinie [online] [Dostęp: 29 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://www.sarajewo.msz.gov.pl/pl/polonia_w_bosni_i_hercegowinie/polacy_w_bosni_i_hercegowinie/

[14] Bugaj, Tadeusz: Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i jej osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947). [w:] „Rocznik Jeleniogórski”, 1983, t. XXI. s. 83.

[15] Tamże.

[16] Tamże.

[17] Kwaśniak, Franciszek: Tamże, s. 153.

[18] Tamże, s. 156.

[19] Z Bośni do Bolesławca. Wspomnienia reemigrantów z Jugosławii, pod red. Bober-Tubaj, A.; Bojanowska, A. Bolesławiec 2014.

[20] Drljača, Dušan: tamże, s. 133-134.

[21] Tamże.

[22] Potrawy bośniackie. Stowarzyszenie Reemigrantów z Bośni, ich Potomków oraz Przyjaciół w Bolesławcu. [online] [Dostęp: 29 grudnia 2015]. Dostępny w Internecie: http://reemigrancizbosni.pl/tradycje/

About Karolina Biegańska

Studentka magisterskich Studiów Wschodnich ze specjalizacją bałkańską w Studium Europy Wschodniej oraz Instytutu Slawistyki Zachodniej i Południowej na Uniwersytecie Warszawskim. Wielbicielka podróżowania, kawy i filmów Miroslava Momčilovicia.
KOMENTARZE