Home / Baklava / Sretan/Srećan/Среќен/Srečen Vam 25 maj! Dzień Młodości dawniej a dziś
stafeta

Sretan/Srećan/Среќен/Srečen Vam 25 maj! Dzień Młodości dawniej a dziś

Dzień dwudziestego piątego maja był w kalendarzu mieszkańców Jugosławii zapisany jako wolne od pracy wielkie święto, jedno z najważniejszych w roku. Pod datą tą figurowała oficjalna data urodzin Josipa Broz Tity, która obchodzona była jako Dzień Młodości. Artykuł ma na celu prześledzenie historii tego święta oraz opisanie, jak ów dzień obchodzony jest dzisiaj, a także w jaki sposób celebrują go ci, którym jeszcze kilkadziesiąt lat temu byłby on dedykowany – młodzież z krajów byłej Jugosławii.

Zacząć należy jednak od tego, że dokładna data urodzin Josipa Broz Tito budzi nadal spory i kontrowersje. Pewne jest jedynie, iż urodził się on w maju 1892 roku w miejscowości Kumrovec na terenie ówczesnych Austro-Węgier (dziś jest to terytorium Chorwacji) jako siódme dziecko Mariji i Franjo Brozów1. Pewne niejasności dotyczą dnia, w którym miał on przyjść na świat. Oficjalne dokumenty pochodzące z tamtego okresu, m.in. zapisy z księgi parafialnej oraz świadectwa szkolne późniejszego marszałka, mówią o dniu siódmego maja. Na dokumentach wojskowych jednak występującą datą urodzenia był dwudziesty piąty maja i to właśnie nią Tito posługiwał się, mówiąc o dniu swojego urodzenia, przez co nadaje się jej status oficjalnej i to właśnie wtedy Jugosłowianie świętowali Dzień Młodości.

Głównym punktem obchodów Dnia Młodości było zakończenie tzw. sztafety młodości, o której słów kilka należy w tym miejscu wspomnieć. Był to organizowany co roku bieg (pierwszy odbył się już w 1945 roku, tuż po dojściu Tity do władzy), w którym udział brała młodzież ze wszystkich składowych części Jugosławii. Sztafeta ruszała na tourneé po całym kraju, odwiedzając wszystkie jego większe miasta, ku entuzjazmowi zbierającej się przy trasie publiczności. Dwudziestego piątego maja reprezentanci sztafety wbiegali na stadion Jugosłowiańskiej Armii Ludowej (dziś jest to obiekt klubu sportowego Partizan) w Belgradzie, gdzie czekał już na nich sam jubilat, aby oficjalnie odebrać od młodych pionierów życzenia i symboliczną pałeczkę. Rozpoczynały się tym samym główne obchody, na które składały się m.in. parady oraz sportowe i artystyczne pokazy na płycie stadionu. Odśpiewywano m.in. jugosłowiański hymn Hej, Slaveni, na trybunach zaś pojawiały się ogromne czerwone gwiazdy i transparenty z napisem Volimo te – Kochamy cię.

Znaczenie sztafety młodości najlepiej zobrazuje chyba garść statystyk na jej temat. Bieg odbył się czterdzieści trzy razy. Do samego tylko 1957 roku ponad dziesięć milionów biegaczy pokonało trasę 877 tysięcy kilometrów. Szacuje się, że w ciągu wszystkich jego edycji brał w nich udział co trzeci mieszkaniec Jugosławii. Warto pamiętać, że bieg to jedynie nazwa umowna. Pałeczkę była przekazywana na różne sposoby – biegaczami ­byli także kajakarze, nurkowie, piloci, motocykliści i spadochroniarze. Jak widać, całe przedsięwzięcie wymagało także precyzyjnego przygotowania logistycznego.

Historia Dnia Młodości zmieniała się. Nazwę taką zyskał on dopiero w 1957 roku – wcześniej funkcjonował on tylko pod nazwą sztafety młodości lub sztafety Tity. W trakcie kilku pierwszych lat Tito odbierał delegacje ze wszystkich federacyjnych republik, i nie tylko – w 1946 roku pałeczkę sztafety przekazała mu także młodzież będąca m.in. mieszkańcami Triestu, Belgradu, członkami jugosłowiańskiej armii oraz budowniczymi linii kolejowej Brčko-Banovići. Zmieniło się to właśnie w 1957 roku. Od tamtej pory po kraju krążyła już tylko jedna sztafeta, która swój początek miała w Kumrovcu – miejscu urodzin marszałka, a wydarzenia towarzyszące obchodom urodzin Tity miały miejsce już na kilka dni przed 25 maja. Warto zauważyć, że zmiana formy obchodów Dnia Młodości była niejako przejawem idei braterstwa i jedności – jednej z najważniejszych głoszonych przez Tito. Przywódca przyjmował delegację do 1979 roku2. Nie oznacza to jednak, że wraz z jego śmiercią młodzież jugosłowiańska zaprzestała obchodzenia Dnia Młodości. Od 1980 do 1988 roku pałeczkę przyjmował lider Związku Socjalistycznej Młodzieży Jugosłowiańskiej. Za początek końca tradycji związanej ze sztafetą uznać można skandal dotyczący wyboru oficjalnego plakatu tego wydarzenia z 1987 roku. Miał on być kopią plakatu zaprojektowanego w latach 30. w Niemczech przez Richarda Kleina, z tą różnicą, że symbole nazistowskie zastąpione zostały przez socjalistyczne3. Mimo że jego twórców – słoweński kolektyw artystyczny Neue Slovenische Kunst – oficjalnie nie ukarano, sprawa pozostawiła pewne kontrowersje wokół samej sztafety, w związku z czym uznano, że bieg w 1988 roku będzie tym ostatnim. Nie oznacza to jednak, że historia obchodów dnia urodzin marszałka Tity kończy się już w tym właśnie momencie. Do dziś 25 maja do Belgradu przybywają sztafety ze wszystkich krajów byłej Jugosławii, z jedną tylko różnicą – nie kończą się one już na stadionie Partizana przy ulicy Humskiej w towarzyszeniu wielkich hucznych obchodów. Dziś sztafety te swoją metę mają nad grobem Tity w jego mauzoleum w tzw. Domu Kwiatów. Na nieoficjalnych, można powiedzieć – kameralnych w porównaniu z dawniejszymi, obchodach spotykają się tam wówczas jugonostalgicy – ludzie z sentymentem odnoszący się nie tylko do idei obchodzenia Dnia Młodości, ale i samej koncepcji państwa jugosłowiańskiego oraz postaci Josipa Broz Tito.

Do dziś także pod hasłem Dnia Młodości dnia 25 maja odbywa się wiele wydarzeń kulturalnych. Można je podzielić na dwie kategorie – część z nich odbywa się raczej w formie parad bądź pikników na świeżym powietrzu, na których mile widziani są wszyscy, niezależnie od wieku. Stąd też spotkać można na nich zarówno dzieci i młodzież, jak i ludzi, którzy pamiętać Titę mogli jeszcze z czasów wojskowych. Na tego typu wydarzeniach nie obowiązuje najczęściej żadne stosowne przebranie, jednak uczestnicy często spontanicznie przywdziewają charakterystyczne opatrzone czerwoną gwiazdą nakrycia głowy i czerwone chusty. Starszym zdarza się także często wyciągnąć z szafy stary wojskowy mundur i przechowywane nadal portrety marszałka. Imprezy te przypominają często festyny, podczas których odbywają się koncerty, pokazy, wystawy czy różnorakie konkursy.

Typowym przykładem takich obchodów Dnia Młodości jest organizowane rokrocznie wydarzenie w Kumrovcu4. Odbywają się one pod hasłem U mladosti je radost – u radosti je mladost – W młodości jest radość – w radości jest młodość. Ich organizatorem jest chorwackie stowarzyszenie Josip Broz Tito. Kulminacyjnym punktem wydarzenia jest pochód, w którym biorą udział mieszkańcy wszystkich krajów byłej Jugosławii. Promuje on ideę jedności oraz zachęca do wzajemnego poznawania siebie oraz promowania regionalnej kultury. Poza pochodem na wydarzenia towarzyszące Dniu Młodości w Kumrovcu składają się m.in. występy zespołów folklorystycznych, wokalistów, zespołów i instrumentalistów z wielu postjugosłowiańskich regionów, wystawy, zawody sportowe i wiele innych. Wydarzenie co roku cieszy się dużą popularnością, organizatorzy chwalą się, że w 2013 roku Kumrovec odwiedziło z tej okazji ponad dziesięć tysięcy gości5.

Drugi typ wydarzeń organizowanych 25 maja skierowany jest typowo do młodzieży – są to koncerty lub imprezy w modnych klubach. Nie mają one jednak, poza nazwą i często stylizowanymi plakatami zachęcającymi do odwiedzenia tego, a nie innego klubu, zbyt wiele wspólnego z okazją, do której się odnoszą. Młodzi ludzie, którzy w dzisiejszych czasach nie mają prawa pamiętać jugosłowiańskich obchodów Dnia Młodości, zmieniają dziś jego pierwotne znaczenie, jakim niewątpliwie było okazywanie przywódcy szacunku przez młodzież. Nie świętują już urodzin Josipa Broz Tity, ale traktują ten dzień bardziej dosłownie – jako ich święto, okazję do spotkania się w gronie znajomych, odwiedzenia lubianych klubów i wspólną zabawę. Nawet jeśli klub organizuje imprezę pod hasłem Dnia Młodości, występujący wówczas wykonawcy nie sięgają do tradycji jugosłowiańskiej – często są to po prostu współczesne bałkańskie gwiazdy wykonujące popularną muzykę, często jest to również okazja do zaproszenia gwiazd z zagranicy, licząc na jeszcze większe zainteresowanie. Nie można jednak powiedzieć, że młodzi ludzie spędzają ten dzień jedynie w klubach. Część z nich wybiera wydarzenia bliższe dawnemu sposobowi obchodów, biorąc udział we wspomnianych już wyżej sztafetach, zawodach sportowych, rajdach rowerowych, plenerowych imprezach, paradach itd. Tylko od ich indywidualnych preferencji zależy, w jaki sposób obchodzić będą ten dzień.

A gdzie i jak w tym roku obchodzić Dzień Młodości?

Dla wszystkich, którzy są bądź wybierają się na Bałkany i chcieliby spędzić czas w klimacie Dnia Młodości, przygotowano także w tym roku wiele atrakcji. Jugonostalgikom polecamy szczególnie wycieczkę do wspominanego już Kumrovca, gdzie główne obchody odbywają się w tym roku w sobotę 24 maja. Oprócz wzięcia udziału w pochodzie i towarzyszących mu wydarzeniach (którymi są m.in. koncerty tradycyjnych pieśni, wystawa fotografii oraz pokazy tańców ludowych), można także przy okazji zaopatrzyć się w różnorodne pamiątki oraz zwiedzić Muzeum Pamięci Josipa Broz Tito i malowniczy park etnograficzny Stare Selo. Nie lada atrakcją powinna być także tego dnia wizyta w Belgradzie. Dom Kwiatów, mauzoleum Tity oraz jego zmarłej w zeszłym roku żony Jovanki, znajduje się przy ulicy Botićevej, wraz z Muzeum 25 Maja wchodzi w skład Muzeum Historii Jugosławii. Poza materiałami dokumentującymi XX-wieczną historię Jugosławii, wystawione są tam również pamiątki związane ze sztafetami młodości, m.in. pałeczki oraz wiadomości przekazywane za ich pośrednictwem Ticie oraz mnóstwo materiałów archiwalnych w postaci zdjęć, dokumentów, biletów itp. Każdy zwiedzający to miejsce otrzymuje także pamiątkowy bilet z socjalistycznymi emblematami. Jedno jest pewne – odwiedzenie tego miejsca 25 maja będzie okazją do spotkania wielu ludzi z sentymentem spoglądających w stronę czasów Jugosławii rządzonej przez Titę. Jak co roku, również i teraz bogato prezentuje się oferta dla chcących Dzień Młodości w klimacie klubowym. Wymienienie wszystkich imprez sygnowanych jako Dan Mladosti nie byłoby w tym miejscu możliwe, jednak pewne jest, że miłośnicy wszelkiego rodzaju muzyki granej w klubach znajdą coś dla siebie.

Dzień Młodości, mimo prób jego kultywowania przez część ludzi, nie jest już tym samym wydarzeniem co kilkadziesiąt lat temu. Zmieniła się nie tylko jego forma – brak już jest wielkich oficjalnych obchodów, nie jest to też dzień wolny od pracy – ale i jego znaczenie. Dla wielu młodych ludzi żyjących w krajach byłej Jugosławii dzień ten jest zazwyczaj po prostu kolejną, już wcale nie wyjątkową, okazją do spotkań w gronie znajomych i wspólnej zabawy. Część ludzi uważa go jednak nadal za ważną część tradycji, o czym najlepiej świadczyć mogą tłumy co roku zbierające się na obchodach tego wydarzenia w różnych miejscach byłej Jugosławii – szczególnie tych związanych w jakiś sposób z Josipem Broz Tito. Wybór sposobu, w jaki spędza się dzisiaj ten dzień zależy od wielu czynników, choćby od takich, które możemy nazwać rodzinnymi: część młodzieży uczestniczyć może w wydarzeniach podobnych do tych organizowanych w Kumrovcu wraz ze swoimi rodzicami czy dziadkami, którzy czasy Jugosławii pamiętają i wspominają je bardzo dobrze. Nie musi to oczywiście przeszkadzać w tym, aby wieczór spędzić wśród znajomych bawiąc się na imprezie czy koncercie organizowanym w klubie, również pod hasłem Dnia Młodości. Wydaje się, że główną ideę zawartą w przekazie, jaki dzisiaj nieść ma za sobą Dzień Młodości w dobry sposób zawarli organizatorzy jednego z tegorocznych koncertów odbywających się 24 maja w Ljubljanie: Dzień Młodości to dzień, w którym wiosna zyskuje na mocy i pociąga za sobą młodych ludzi ze wszystkich ex-jugosłowiańskich krajów i z całego świata wszystkimi swoimi kolorami i wspaniałością, aby byli zjednoczeni w braterstwie i jedności6.

1 Ojciec Tito był Chorwatem, zaś jego matka – Słowenką.

2 Skrótową relację z ostatnich urodzin Tito zobaczyć można tu: https://www.youtube.com/watch?v=ig6fuoDL_Lw

3 Sam plakat i jego porównanie z plakatem niemieckim można zobaczyć m.in. tu: http://dizajn.hr/images/580_1.jpg

4 http://www.kumrovec.hr/dan-mladosti/

5 http://www.uzagorju.com/manifestacija-zagorje-dan-mladosti-radosti-kumrovec

6 Wydarzenie, którym mowa, to jam session organizowane w miejscu o nazwie Oliva. Tekst w oryginale:Dan mladosti (Youth’s day) is the day when the spring is getting her power and rope all young people all round the Ex Yugoslavian countries and the World with her colours and great will to be United as (Bratstvo in edinstvo)… https://pinvents.com/event/542647852520771/dan-mladosti-youths-day-jamm-seasson-party

foto:www.6yka.com

About Joanna Lewińska

Kilka lat temu rzuciła wszystko, by zostać etnologiem. Dziś jest absolwentką tego kierunku na Uniwersytecie Wrocławskim. Ma niebezpieczną obsesję na punkcie wszystkiego, co bałkańskie - od kuchni, przez film i muzykę, aż po podróże. Szczególnie mocno uzależniona od kultury serbskiej.
KOMENTARZE