Home / Polityka / Turcja: Zmierzch kemalizmu?

Turcja: Zmierzch kemalizmu?

Autorka: Julia Krajcarz

Ideologia kemalistowska, sformułowana w latach 30-tych XX wieku, w okresie rządów pierwszego prezydenta Republiki Tureckiej, Mustafy Kemala Atatürka, stała się podstawą tworzonych od tamtego czasu kolejnych konstytucji, określając laicki charakter państwa, na którego rządy miała ogromny wpływ armia. Kemalizm to nie tylko ideologia polityczna, ale też sposób życia i styl myślenia. Kemalizm ukształtował oblicze współczesnej Turcji, ale czy będzie nadal kształtował je w przyszłości? Niektórzy komentatorzy zauważają, że dają się zaobserwować zjawiska powolnego odchodzenia od niektórych zasad kemalizmu. Przede wszystkim dzieje się tak dlatego, iż od 10 lat przy władzy utrzymuje się partia AKP (Partia Sprawiedliwości i Rozwoju), z charyzmatycznym Recepem Tayyipem Erdoğanem, opozycyjna wobec kontynuującej tradycje kemalistowskie partii CHP (Republikańska Partia Ludowa).

Za znieważenie pamięci Atatürka, twórcy laickiego państwa tureckiego, wyłonionego na gruzach Imperium Osmańskiego, po pierwszej wojnie światowej i wojnie wyzwoleńczej z lat 1919-1923, dziś grozi kara więzienia lub grzywny. Przykładowo tureccy dziennikarze, Nagehan Alcı i Ahmet Altan, za nazwanie pierwszego prezydenta “dyktatorem”, zostali ukarani wyrokiem 6 lat więzienia. Portrety Atatürka są w Turcji obecne wszędzie, w urzędach, sklepach, instytucjach, jego popiersia stoją przed szkołami, portrety lub płaskorzeźby zdobią sale szkolne i wykładowe, wielkie portrety przysłaniają budynki w czasie świąt narodowych, pomniki stoją w wielu miejscowościach całej Turcji.

Niekiedy, choć zdecydowanie rzadko, portret Atatürka można zobaczyć w zabudowaniach meczetu, co zakrawa na pewien absurd. Przede wszystkim dlatego, że Atatürk stawiał na radykalnie świecki charakter państwa, a za jego prezydentury doprowadzono do likwidacji kalifatu (instytucji zwierzchności wobec muzułmanów sunnitów całego świata), zlikwidowano potężną siłę jaką były bractwa religijne. Za rządów drugiego prezydenta, İsmeta İnönü, współpracownika Atatürka, kler muzułmański spotkało jeszcze bardziej opresyjne traktowanie.

W imię trwania i czystości ideologii kemalistowskiej miały miejsce w Turcji cztery przewroty bądź interwencje wojskowe: w 1960, 1971, 1980 i 1997 roku. Ale wiele zaczęło się zmieniać od 2002 roku, momentu dojścia do władzy partii AKP, opierającej się z jednej strony na tradycyjnych wartościach muzułmańskich, z drugiej kładącej nacisk na intensywny rozwój gospodarczy. Przede wszystkim osłabły wpływy armii, będącej zawsze strażnikiem świeckości państwa, zwłaszcza po tzw. aferze Ergenekon w 2006 roku i toczących się od 2008 roku procesach sądowych wyjaśniających tę sprawę.

Ideologia kemalistowska opiera się na tzw. “sześciu strzałach”, czyli zasadach takich jak: republikanizm, rządy ludu, sekularyzm, reformizm, nacjonalizm i etatyzm. Nie sposób nie zauważyć, że niektóre ze “strzał” zostały naruszone za czasów rządów AKP. Jeśli nawet do dwóch pierwszych zasad nie będzie zastrzeżeń, to wiele zmieniło się np. w sferze zachowania sekularyzmu kraju. Wprawdzie konstytucyjnie Turcja nadal jest państwem świeckim, to jednak częste powoływanie się na zasady religijne przez samego premiera Erdoğana, czy publiczne wystąpienia pierwszej damy, Hayrünissy Gül, czy żony premiera, Emine Erdoğan w tradycyjnych chustach muzułmańskich na głowie świadczą, że grot “strzały sekularyzmu” już nie jest taki ostry. Ponadto ostatnio wprowadzone regulacje dopuszczają religijną edukację dzieci po ukończeniu 10 roku życia, a także dopuszczają możliwość edukacji w domu, a nie w szkole, dla dziewczynek, których rodzice, z racji przekonań religijnych woleliby uchronić córki przed świeckim, masowym szkolnictwem.

“Reformizm” zakładający ciągłe unowocześnianie państwa sprawdza się we współczesnej polityce gospodarczej Turcji, lecz w sferze socjalnej rząd często nawołuje do przestrzegania muzułmańskiej tradycji, chociażby w niedawnych wypowiedziach antyaborcyjnych. Możliwość legalnej aborcji została wprowadzona w Turcji w 1983 roku, po przewrocie wojskowym, lecz teraz być może zostanie ona zniesiona, a sam premier nawołuje obywateli do posiadania przynajmniej trójki dzieci w każdej rodzinie.

W kwestii “strzały nacjonalizmu” także się zmieniło, chociażby poprzez kilka przyjaznych gestów rządu wobec mniejszości religijnych i narodowych (patrz: Stopniowa poprawa statusu mniejszości narodowych w Turcji, Zmiana sytuacji Romów w Turcji). Etatyzm traci na sile, ponieważ interwencja państwa, już od liberalizacji gospodarki w latach 80-tych XX wieku, nie jest tak silna.

19 maja 2012 roku, w Dniu Młodości i Sportu, obchodzonego na cześć urodzin Atatürka, nie odbyła się tradycyjna już parada czołgów i wozów bojowych. To widzialny symbol pewnych przemian.

Niestety, sama AKP nawiązuje do złych tradycji strażników kemalizmu, stosując rozwiązania “siłowe”, gdy spotyka się oporem wobec swych poczynań. Wciąż prowadzone są aresztowania dziennikarzy krytykujących rząd, aresztuje się także emerytowanych wojskowych, deklarujących przywiązanie do kemalizmu, a także niektórych działaczy kurdyjskich.

Zresztą już sama chęć akcesji Turcji do Unii Europejskiej jest antykemalistowska, bowiem wiąże się ze zmianą wielu dotychczasowych praw, chociażby większej wolności słowa i możliwości krytycznej oceny Atatürka, przyznania praw mniejszościom religijnym i narodowym, i inne.

Trudno stwierdzić czy kemalizm zostanie zastąpiony inną, kompleksową ideologią. Być może zostanie zaadaptowany i częściowo wykorzystany w nowych warunkach politycznych i społecznych, bez całkowitej negacji i gwałtownego odrzucenia.

Źródła: stargazete.com, gercekgundem.com, mebpersonel.com, eurasianet.org, atayurtgazetesi.com

About Julia Krajcarz

KOMENTARZE